Толассыз сөз
Намазшамдағы той
Күні бойы көзі жұмулы тұрған намазшам гүлінің қауашағы ашылып, бақшаның айналасы жұлдызды аспандай жайнап кеткен шақта думанды жерге Әбдібек те жетті. Әбекең тойға дәу қара ешкіні мүйізінен сүйреп әкелді: бір қолында той-анаға арналған тартуы, бір қолында көне балдағы. Маңдайындағы жыра-жыра әжімнен шып-шып тер шығып тұр, киіз қалпағы да бір шекелеп қисайып кеткен. Тырысқақ кебенектің азабы аз болмағаны көрініп-ақ тұр.
Әбдібек бұл тойға қара ешкі емес, тайдай қызыл қой әкелмек еді. Бірақ Гүлайым көнбеді: «Байғұс-ау, ертең оқу бітіріп балаң келеді, сонда соймаймыз ба?» — деп жолатпады. Әбдібек жегжаттың қара ешкіге көңілі тола қоймайтынын білетін. Дегенмен шақыру қағазын алған соң, қыз ұзату тойына құр алақан баруды ұят көрді де, бір сиырдың сүтін бір өзі беретін дәу қара ешкіні жетектеп келді.
Әбекеңнің күйі
Терге малшынған маңдай, қисайған қалпақ, қолдағы балдақ — бәрі де ұзақ жол мен тіршілік салмағын айтып тұр.
Тойға алып келгені
Қара ешкі — «арзан» сый емес, бірақ жұрт көзімен өлшенетін «салмақтың» өлшемі басқа болып шықты.
Сыйдың өлшемі және жұрттың көзі
Ұзатылған қыздың әкесі сыр бермегендей болды: «О, Әбеке, қош келдіңіз! Әп-бәрекелде-е!» — деді. Бірақ шәушиген көсе беті тыржиыңқырап, шегір көзі өтірік күлімдеп, Әбдібектің құттықтауын жүре тыңдады да, алдына екпіндей келіп тоқтаған Жигули жаққа елпеңдей басып кете барды.
Әбдібек қара ешкіні мал қора түбіндегі қазыққа өзі апарып байлады. Мейман көп келді: дені — Москвич, Жигули мінген, «осы заманның тұлпарларынан» түсіп жатты. Олардың ішінде ешкі жетектеп келген бөтен ешкім жоқ. Әкелген сыйлары — телевизор, тоңазытқыш, кілем, ең жоқ дегені электр самаурын. Тіпті қыздың бір жездесі мың сомдық импорт гарнитур сыйлапты деген сөз де тарады.
Кілт ой
Адамның қадірін ниет емес, зат өлшейтін сәттер болады. Сол сәтте ең ауыр нәрсе — қалта емес, көңіл.
Аспан мінезі: мамырдың бір күнгі түнерігі
Намазшам байып бара жатқан мамыр айының аяқ шені еді. Теректер басында құс атаулы той боларын сезгендей у-да-шу. Гүлдеген жиде тоғайы жатқан самал желмен жұпар иіс аңқиды. Қаладан Волга мініп келген қалыңдықтың жездесі костюмінің омырауын ағытып, самалға төсін тосып: «О, шіркін, мынау керемет қой!» — деді. Тағы бірі: «Кавказ, Қырым дейміз… Нағыз курорт — осы!» — деп қостады.
Бірақ олар батыстан ұрлана шыққан тоқымдай қара бұлтты байқамады. Тек қара тұмсық, қайқы құйрық сары күшік қана аспанға мұңая бір қарап, аузын ақсита есінеп керілді де, күбіжіктеп барып шынжырын сылдырлатып үйшігіне кіріп кетті.
Біреу сояйын деп жатқандай қара ешкі зарлады. Шуылдақ шымшықтардың үні пышақ кескендей тыйылды. Оның есесіне ауыл сыртындағы қарасу бойынан көк қасқа бақалардың барылы күшейе түсті. Құбыла түс лезде түнеріп, аспан кемерінде жарқыл ойнады. Шығыстан жел қатайып, бұлтты айналдырып, аспанның терістік қапталын көбелей орағытып, тау бөктеріндегі ауылды қоршай төніп келді.
Дастарқан үстіндегі дүрбелең
Той ағасы микрофон алып, меймандарды бау ішіндегі ұзыннан-ұзақ созылған қатар-қатар үстелдерге жайылған мол дастарқанға шақырды. Құрметті қонақтар төр жаққа баяулап келе жатқанда, дәл осы сәтті күткендей, тұңғыш тамшы тырс етіп түсті. Артынша долы жаңбыр ышқына төгіле жөнелді.
Той иесі шырылдады: «Ойбай, дастарқанды жабыңдар!» Қонақ күтушілер газеттер мен кленкаларды жаба бергенше, ботана сел жүріп өтті.
Үй иесі босағадан баспалап қарап: «Есіл ас рәсуа болды-ау…» — деп жыламсырады. Сонда Әбдібек балдағына сүйеніп, жауынға сүйсіне көз тастап: «Ештеңе етпейді, Сейтқұл құрдас. Жақсы нышан бұл. Жер тойса — ел тояр» — деді.
Жаңбырдың тасыр-тұсыры тыйылғанда жұрт қайта жамырады. Қолдан шапқан ақ жонық орындықтар шылқа су, аяқтары былқылдақ сазға батып барады. Әбдібек скамейканы шекпенінің жеңімен сүртіп, балдағын үстелге сүйеп, талыстай шалғы мұртын тарамдап қойып жайғаса берді.
Жаңбырдың астында қалған жалғыз адам
Той ағасы жас жұбайлардың келе жатқанын хабарлады. Магнитофоннан жар-жар айтылып жатқанда ақ желеңді қалыңдық пен қара костюмді күйеу жігіт қызыл шатырлы үйдің баспалдағынан түсті. Жұрт түрегеліп, қол соғып, қошемет көрсетті. Төрге орнатылған президиумдай дастарқан басына жас жұбайлар тобы барып отырды. Сол тұста сымға керілген қырмызы кілем жайнап, әлсін-әлі шалық желмен шайқалып қояды.
Қыз әкесі сөз сөйлеп, шыны сыңғырлап, алғашқы тост алынғанда, ендігі сөз күйеу жағына тиген сәтте аспанның бір қабырғасы қақырап түскендей шатыр-шұтыр етті де, суыт жаңбыр қайтадан командамен атылған оқтай төпелей жөнелді. Жұрт бастарын газетпен жаба бергенмен, ол пайда бермеді: қонақтар қоғадай жапырылып үйдің іргесіне, талдың тасасына ығысты. Қырмызы кілемнің тұсы да жалаңаштанды.
Тек бірінші үстелдің ұшар басында біреу тырп етпей отырды — жападан-жалғыз қалған Әбдібек. Жаңбырдан қашқандар: «Той басталмай жатып мас болған мынау кім?», «Сырдың суы сирағынан келмейді-ау?» — деп күлісті. Бірақ Әбдібек мас емес еді: шампаннан бір-ақ ұрттаған. Ол балдағына қол созып барып, қайта тежелді: «Жаздың жаңбырынан адам ешкі құсап қаша жөнеле ме екен?»
Сыртқы көрініс
Жаңбыр астындағы жалғыз орындық, босап қалған дастарқан, жалаңаштанған кілем — тойдың да, адамның да сын сәті.
Ішкі қарсылық
«Қашпау» — ерлік емес, бірақ өткен өмірдің өлшемі өзгермегенін білдіретін мінез.
Жадтың шақыруы
Бір ғана жарылған шамның дыбысы соғыстың үніне айналып, көңілді өткенге сүйреп әкетті.
Соғыс елесі: жаңбыр мен жарқылдың арасындағы окоп
Жұлдызды алқа сияқты электр шамдарының біреуі жауын тамшысынан снаряд жарылғандай шарт ете қалды. Ықтап тұрған қариялардың бірі күбірледі: «Бісміллә, бісміллә…» Ал Әбдібекке сол жарылыс соғыс даласын елестетті: Ленинград қорғанысында белуардан шалшық су кешіп, лайсаң окопта күздің суық жаңбыры мен немістің ыстық оғының астында тапжылмастан бір ай тұрған күндер.
Жауын саябырлағанда меймандар босқыннан қайтқан ауылдай қауқылдасып, әркім өз жұртын іздеді. Сол кезде Волгамен келген жездекей қолшатырын түсірмей тұрып: «Әбеке-ау, жауынның астында отырып қалғаныңыз қалай?» — деді. Әбдібек жауап орнына экстра арақты нұсқады: «Әй, шырағым, анауыңнан құйшы…»
Жездекейдің қолы босамайтын болған соң, Әбдібек шишаның аузын өзі ашты. Беті майға қуырған бидайдай екен. «Соғысқа қатысқан ба? Жасы қанша — белгісіз; әжімсіз балпық — мехнат көрмеген шығар», — деп ойлады да, бір дәсері стаканды тартып жіберді. Көптен татпаған дәм өзегін таспадай тіліп өтті. Бұл арақты ол алғаш рет сонау күзгі сылбыраңқыда, окопта ішкен.
Әбдібек мырс етіп күліп қойды: сол жолы ішінде от ойнап, батпақ ордан қарғып шығып, қақ маңдайдағы төбенің ар жағындағы немістерге автомат кезеніп тұра ұмтылғысы келген. Ол да Гүлайымға осындай мамыр айында үйленген еді. Жиырмаға толар-толмас буыршын жігіт болатын. Маусымда соғыс басталды, шілдеде майданға аттанды — содан соң белуардан су кешкен окоп...
Балдақ, пенсия, әділет және өз-өзіңмен арпалыс
Окоптың боз-ботана суы сіңген оң аяғын бір снаряд жұлып кетті. Көз алды бір сәт жарқ ете қалып, сол шамның үңірейген ұңғысындай меңіреу қараңғылық құшағында құлап түсті. Содан бері бұл балдақ пайда болды.
Әбдібек үстелге сүйеулі тұрған балдағын сипап қойды. Балдақ та оған сүйенгісі келгендей шолақ аяғының тұқылына құлай берді. Бірақ Әбдібек қайтадан үстелге сүйей салды: балдақ — адал серік, соңғы дем таусылғанша бірге.
Микрофоннан тост айтушылар таусылар емес. Әбдібек ішінен күңкілдеді: «Бұл колхоздың есеп беру-сайлау жиналысы ма, әлде той ма? Тойдан құр қайтқанша өлеңіңді айт… Неге өлең айтпайды мына жұрт?»
Микрофоннан: «Келесі сөз күйеу бала Әзімбайдың нағашысы Шынайдарға беріледі» — дегенде Әбдібек селк ете қалды: «Шнайдер дей ме? Неміс пе?» Қарсысындағы жездекей түсіндірді: «Шынайдар, ақсақал. Күйеу баланың нағашысы»
Сонда Әбдібек ауыр күрсінді: «Менің аяғымды алып қалған — Шнайдердің оғы… Екі елі жоғарырақ кесілсе, екінші топ беретін екен. Отыз жылдан асты: үшінші топтағы мүгедекпін. Екі сантиметрдің арысы не, берісі не? Пенсиядағы айырмашылық алшақ… Бірақ аштан өліп, көштен қалып жатқан жоқпын. Адамға шүкіршілік керек»
Ол Сейтқұлды да еске алды: «Мен соғысып жүргенде, бір көзінің ағы арқасында колхозға бастық болды. Енді осы ауылдың молдасы. Үш жүз адам шақырып, қызын ұзатып отыр. Менің қара ешкімді қомсынды-ау…»
Кілт ой
Кейде адамға ең ауыр соққы — жарақат емес, көзқарас. Ал ең ұзақ шайқас — өзіңмен.
Ұйқы, таңғы үн және құламаған ту
Микрофоннан: «Келесі сөз — ауылымыздың қадірлі ақсақалы, Ұлы Отан соғысының ардагері Әбекеңе, Әбдібекке беріледі…» Әбдібек орнынан көтеріле қоймады. Біреу аңғарды, біреу аңғармады — жұрт қызған кез. Әбдібек екі жұдырығына маңдайын тіреп отырып ұйықтап кетті.
Ол қараторғайдың әнінен оянды. Қолының екі қары ұйып қалыпты, мойны да сірескендей. Бас көтеріп қараса — жым-жырт: бозала таң, уыз шақ. Аспан қылаусыз, аулақта түсі қуарған ай қалтырап тұр. Құстар оянып, тал-дарақ басында құйқылжыта әнге басты.
Күйеу жігіт пен қалыңдық тұсына тұтылған қызыл кілем орнында екен. Әбекеңнің іші жылып қалды: майдан даласында құламаған ту секілді көрінді қырмызы мүлік. Ол балдағын сипалап тауып алды — жерге құлап қалған екен. Балдақ тастап кетпейді: соңғы демге дейін адал серік.
Бір-бір басып, қызыл кілемнің тұсына барды. Ішінен айқай салғысы келді: «Ту жығылған жоқ. Мен жеңілген жоқпын!» Дәл сол сәтте шарбақ жақтан кеше өзі байлап кеткен қара ешкі қақсап қоя берді.