Асқар Сүлейменов атындағы әдебиет үйірмесі
Өтпелі кезең және әдебиет сабағының жауапкершілігі
Жас мұғалім мектепке енді келгенде, тәжірибелі ұстазы бірден ескерту жасады: он бірінші сыныпқа мұқият болу керек. Себебі дәл осы сыныпта кеңестік әдебиет кезеңіне тірелесің. Бұл — әдебиет тарихындағы ең күрделі, ең даулы арналардың бірі. Ал қолдағы оқулықтар көп жағдайда бұрынғы ізбен жазылғандықтан, мәселені жаңа көзқараспен талдауға мүмкіндік бермей қалуы мүмкін.
Неге «өзiң дәріс оқы» деген кеңес маңызды?
Өтпелі кезеңде тек мәтінді «өту» жеткіліксіз: автордың дәуірімен, идеологиямен, көркемдік әдіспен байланысын ашып, оқушыға сұрақ қойып, ойлануға жағдай жасау қажет. Мұнда мұғалімнің дербес ұстанымы мен түсіндіру тәсілі шешуші рөл атқарады.
Ұстаздың зейнеті және жауапкершіліктің жас мұғалімге ауысуы
Тәжірибелі әдебиетші ұстаз көп жылдан бергі еңбегінің құрметін көріп, ресми түрде зейнетке шығатынын мәлімдеді. Мектеп басшылығы оның бай тәжірибесін әлі де пайдаланып қалғысы келгенімен, ол екі тоқсаннан кейін нақты шешімін айтты.
Осыдан соң оның жылдар бойы сабақ берген 10–11 сыныптары, әдебиет пәні бірлестігінің жетекшілігі және әдебиет кабинеті жас мұғалімнің мойнына жүктелді. Бұл — бір жағынан сенім, бір жағынан үлкен салмақ еді.
«Абай жолы» және кітап оқушылар конференциясы
Көп ұзамай мектеп басшылығы жоғары сынып оқушылары арасында Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясына арналған кітап оқушылар конференциясын өткізуді тапсырды. Мұндай жұмыс әдетте әдебиет үйірмесінің негізінде ұйымдастырылатын.
Әдебиет үйірмесі
Үйірмеге атау беру міндет болмаса да, бұл ортаға бағыт пен рух беретін белгі еді: Асқар Сүлейменов атындағы әдебиет үйірмесі.
Қоғамдық белсенділік
Кейін үйірмелер көбейіп, оқушылар бірлесіп «Ар және Заң» қабырға газетін шығара бастады. Жұмысты өздері атқарды.
«Жас қаламгер» үйірмесі
Біраз уақыттан кейін халық ақыны Байназар Өтепов атындағы «Жас қаламгер» үйірмесі ашылды. Сол сәтте-ақ жарқырап тұрған жас талант көзге түсе қоймаса да, мектеп басшылығы оқушының ішкі әлеміне қозғау салатын шығармашылық орта керек екенін сезгендей еді. Бұл үйірме де өз қабырға газетін шығара бастады.
Кітап оқуға қызығушылық неге бәсеңдеді?
Конференцияға дайындық кезінде жас мұғалім ұстазымен ақылдасты. Ұстаздың жауабы ауыр да шынайы еді: кітап оқушылар конференциясын өткізу оңай емес, өйткені оқушылардың кітапқа қызығушылығы азайып бара жатыр.
Ұстаздың талдауы
- Кітап оқылмаған қоғамда әдебиет сабағы да өз мақсатына толық жете алмайды.
- Оқушыны еріксіз оқыта алмайсың: бұл ортаға, ата-анаға, қоғамға да байланысты.
- Қызығушылықтың төмендеуі 80-жылдардан бастап анық сезіле бастаған.
70-жылдардың рухы: кездесу мәдениеті және оқушының белсенділігі
Ұстаз 70-жылдардағы шәкірттерін ерекше ықыласпен еске алатын. Ол кезде Алматыдан ақын-жазушылар жиі келіп, мектеп өмірі әдеби оқиғалармен тыныстайтын. Бір шәкірті күлкілі әрі әсерлі жағдайды айтып берген:
Естелік
Бір күні мектепке Әбділда Тәжібаев келеді деген хабар тарайды. Барлығы соған арнап дайындалып қояды. Алайда ұстаз кіріп келіп: «Балалар, бәрін қайтадан өзгертеміз», — дейді. Сөйтсе, келетін адам Әбділда емес, Бәкір Тәжібаев екен. Жоғары жақтан ақпарат дұрыс берілмеген. Оқушылар ренжімейді: жасаған жұмыстарының бәрін қайта құрып, Бәкір Тәжібаевтың өмірі мен шығармашылығына бейімдеп шығарады. Көп нәрсені балалардың өзі атқаратын.
Ол кезеңде нақты ғылымға бейім оқушылар да көркем әдебиетті көп оқитын. Әдебиеттің қоғамдағы салмағы сезілетін.
Конференция нәтижесі және алғашқы серпін
Ұстаздың нақты тапсырмасы да анық болды: балалармен жұмыс істеу, оларды конференцияда сөйлеуге өзі дайындау. Конференция өткеннен кейін жас мұғалім ұстазына тағы соқты. Кітабын апарып беріп тұрған сәтте ұстазы:
«Естідім. Балалардан естіп отырмын. Конференцияң жақсы өтіпті».
Сыныптан тыс әдеби жұмыстардың шынайы бастауын осы конференция айқындады: оқушыны жай тыңдаушы емес, пікір айтатын, мәтінмен жұмыс істейтін тұлғаға айналдыратын жол осы еді.
Бейім бар, мүмкіндік бар ма?
Сол жылғы мектеп бітіруші сыныпта әдебиетке бейімі бар бір шәкірт көзге түсті. Мұғалім оның анасына ашық айтты: бұл бала не әдебиет мұғалімі, не журналист болуға лайық. Алайда анасының жауабы күрделі шындықты көрсететін:
Анасының уәжі
«Жоқ. Оған жағдайымыз келмейді. Ол арнаулы орта оқу орнына барады. Жалпы, жоғары оқу орнына адам өз мүмкіндігімен түсе алады дегенге мен онша сене бермеймін».
Бұл сөздердің астарында тек бір отбасының күйі емес, тұтас қоғамның әлеуметтік сенімі мен мүмкіндіктері туралы күмән тұрды.
Қорытынды
Өтпелі кезеңдегі әдебиет сабағы — жай бағдарлама емес, дүниетаным сабағы. Оқулыққа ғана сүйенбей, тірі сөзбен түсіндіру; оқушыны оқуға, айтуға, ойлануға тарту; мектептің мәдени ортасын үйірме, конференция, газет арқылы кеңейту — мұның бәрі ұстаз еңбегінің шынайы салмағын көрсетеді.