Жасөспірімдер

Жасөспірімдік кезеңнің жалпы сипаттамасы

Жасөспірімдер — шамамен 16–18 жас аралығындағы балалар. Бұл кезеңде олар ересек жасқа толық жетпесе де, жеткіншектік қылықтарын біртіндеп қойып, айналасындағылармен қарым-қатынасын түзете бастайды. Сырттай қарағанда мәдениетті, жауапкершілігі арта түскен, көмектесуге даяр болып көрінеді.

Бұрын ойынға көбірек беріліп, тапсырмаларды елемей жүруі мүмкін болса, осы жаста жасөспірім келешегін ойлап, мамандық таңдауға кіріседі, оқуға салмақты қарайды, жақсы оқуға талпынады.

Негізгі әрекет

Негізгі әрекеті — оқу мен еңбек. Кейбірі мектепте қалады, енді біреулері мамандық бағытын таңдап, қалаған оқу орындарына түседі.

Ойлау мен рефлексия

Ақыл-ойы едәуір дамып, өз ісіне және ойына дәлелді талдау жасайды; рефлексиясы күшейеді.

Жауапкершілік

Жауапкершілігі ұлғайып, өзіне ғана емес, туыстарына және өзгелерге қатысты да ойланып, қамқор болуға ұмтылады.

Дене дамуы және физиологиялық жетілу

Дене дамуы тұрғысынан жеткіншектік кезеңдегі бойдың жылдам өсуі бәсеңдейді, әсіресе бой өсімі біртіндеп тоқтай бастайды. Дегенмен кеуде, қол-аяқ бұлшықеттері әлі де дамиды. Қыздардың бойы көбіне 17 жасқа дейін, ұлдардың бойы 18 жасқа дейін өсуі мүмкін.

Егер жеткіншек шақта қыздардың бойы мен салмағы ұлдардан басым болуы байқалса, жоғары сыныптарда ұлдар қыздарды бой жағынан қуып жетеді. Бұл жаста қыздар да, ұлдар да күш-қуаты артып, төзімдірек келеді.

Физиологиялық жетілу әр адамда әртүрлі жүреді. Психиканың жасқа сай даму ерекшеліктері жыныстық жетілу үдерістерімен байланысты; бұлшықет, сүйек, шеміршек өзгерістері де осы өзгерістерге қатар жүреді.

Сонымен бірге, жасөспірімнің психикалық әрі анатомо-биологиялық дамуына әлеуметтік орны, өмір салты және айналысатын жұмысы да әсер етеді. Мысалы, елу жыл бұрын өмір сүрген бала мен қазіргі баланың өмірлік тәжірибесінде, ақпаратқа қолжетімділігінде және күн тәртібінде едәуір айырмашылық бар.

Азаматтық және тұлғалық қалыптасу

Бұл жаста біз жасөспірімдерді көбіне азамат деп атаймыз, өйткені олар есейіп, жеке тұлға ретінде қалыптасуға қабілетті кезеңге келеді. Психологтардың пікірінше, жасөспірімдер өз ісіне жауап беруге, өз бетімен шешім қабылдауға және психикалық тұрғыдан тұрақтылық танытуға бейім.

Азаматтық қасиеттер қайдан қалыптасады?

Азамат болу — қоғаммен қатынастың жемісі. Азаматтық қасиеттер (мақсаткерлік, ар-ұяттың болуы, өзгенің мүддесімен санасу, қиындықтан қашпау, уәдеге беріктік) баланың есею барысында қалыптасатын әлеуметтік тәжірибесінің нәтижесі.

Өзгені ойлау: тек өзін емес, ұжымның, айналасының қамын ойлай білу.
Моральдық өлшем: мінез-құлық пен іс-әрекеттің моральдық нормаларға сай болуы.
Өзбеттілік: үлкендердің қамқорлығынан біртіндеп босап, дербес әрекет ету.
Уәдеге беріктік: сенімділік қалыптастыратын, тұлғаны айқындайтын маңызды белгі.

Тұлғалық қасиеттің ең айқын белгілерінің бірі — адамның мінез-құлқы мен іс-әрекетінің моральдық өлшемге сай келуі. Егер жасөспірім ар-намысын сақтап, көпшілік алдында өзін ұстай алса, ойын дұрыс жеткізіп, пікірін дәлелдей алса — бұл тұлғалық дамудың көрсеткіші.

Қиындықтан қашпау қасиеті осы жаста күшейе түседі: оқу мен еңбектегі қиындықтарға батыл кіріскен оқушы көп жағдайда ортада тұлға ретінде мойындалады. Дегенмен кейде бұл талпыныс тек өз беделін көрсетуге бағытталып кетуі мүмкін, әсіресе құрбы-құрдастар ортасында.

«Мен» бейнесі және өзін-өзі бағалау

Жасөспірім кезеңінде «Мен» бейнесі айқындала түседі. Олар өз мүмкіндігін жасына сай барынша көрсетуге дайын болады. Психологтар «Мен» ұғымын адамның өзін-өзі тануы және өзімен өзін тең ұстауы ретінде түсіндіреді.

Сырт келбетке сезімталдық

Осы жаста кейбір қыздар айнаға қарап, сырт келбетінің өзгерісін байқап, көп ойлануы мүмкін. Бұл ойлану өзгерістің өзінен ғана емес, өз денесіне көңілі толмаудан, өзін басқалармен салыстырудан да туындайды. Кейде қапалану себептерінің ішінде жолдас, тіпті болашақ жар іздеу ниеті де жатады.

Өзін-өзі бағалаудың екі тәсілі

1) Мақсатпен салыстыру: өзін алдын ала қойған мақсатымен салыстырып, соны қаншалықты орындағанына қарай бағалайды. Егер өз пікірі мен өзгенің бағасы сәйкес келсе — жетістік, сәйкес келмесе — сәтсіздік ретінде қабылдауы мүмкін.
2) Өзге пікірін жинақтау: айналасындағылардың пікірін салыстыру арқылы өз әлсіз тұсын таниды. Бұл кезде өз бағасы ересектердің бағасымен дәл келмеуі ықтимал.

«Мен» бейнесі әркелкі болуы мүмкін: «Мен шын мәнінде кіммін?», «Өзгелер үшін кіммін?», «Қандай болғым келеді?», «Келешекте кім боламын?» деген сұрақтар күшейеді.

Жасөспірім өз орнын әрекет үстінде байқап, көпшілік алдында бағалап, оны өзгелердің бағасымен салыстыру арқылы «Менін» дамытады. Сондықтан өзін тануда әлеуметтік орта маңызды рөл атқарады. Дегенмен өзіне сыни көзқараспен қарау да қажет: «Мен» шынайылықтан алшақ, қиялға негізделсе, дамуға кедергі келтіруі мүмкін.

Ересектермен қарым-қатынас және дербестік

Жасөспірімдердің ересектермен қарым-қатынасы жеткіншек жасқа қарағанда жиі түзеледі. Жеткіншектер көбіне бақылаудан құтылып, биліктің өзіне берілгенін қаласа, есейген сайын мұндай ұстанымның біржақты екенін түсіне бастайды. Ақыл-ойы толысып, нәтижесінде жасөспірім мен жақындарының арасында бұрынғы түсінбеушіліктер азаяды.

Қарым-қатынастағы өзгеріспен бірге өзбеттілік те дамиды, бірақ оның мазмұны тереңдейді: жасөспірім үлкендер сияқты қоғамға қызмет ету үшін көп оқу, еңбектену керектігін, өз бетімен өмір сүру және игіліктерді өндіру оңай емес екенін сезінеді.

Экономикалық тәуелсіздікке ұмтылу

Дербестікке ұмтылу — ата-ана қамқорлығынан, соның ішінде экономикалық көмектен біртіндеп босауға талпыныс. Алайда жасөспірім қамқорлықты толық жоққа шығарғысы келмейді: бірден дербес өмірге өту қиын, өйткені барлық өмірлік мәселелерді өздігінен шешу әрдайым мүмкін емес. Сондықтан бұл кезеңде ересектер тарапынан дұрыс демеу қажет.

Жасөспірімнің еңбекке ертерек араласуы оның дамуына және азамат ретінде қалыптасуына ықпал ете алады.

Құрбылар ортасы және достық қатынас

Құрбыларымен қарым-қатынаста да елеулі өзгерістер болады. Достар бұрынғыдай уақытты тек ермекке жұмсамай, көбіне оқу мақсатын көздейді, болашақ туралы ойланады, пікірлесуді қалайды.

Дос таңдаудың өлшемі

Жасөспірімдер құрбысын оның қай салада көп білетініне, қызығушылығына қарап таңдайды. Адам тек оқумен ғана емес, қоршаған ортасына және қарым-қатынас шеңберіне қарай да дамиды.

Өзара қолдау

Олар жиі бірлесе әрекет етіп, бір-біріне көмектеседі, пікір алмасады, білмегенін сұрап үйренеді. Бұл оқу жұмысына да оң әсер етіп, нәтижелілікті арттырады.

Ішкі үйлесім

Достық таңдауда қызығушылықпен қатар мінез-құлық, жүріс-тұрыс, түсінік және ішкі пейілдің сәйкестігі де маңызды. Мұндай үйлесім жақсы түсіністікке және тұрақты қарым-қатынасқа жеткізеді.

Қорытынды ой

Жасөспірімдік шақ — оқу мен еңбекті саналы таңдауға, «Мен» бейнесін айқындауға, жауапкершілік пен азаматтық қасиеттерді қалыптастыруға бағытталған маңызды кезең. Бұл үдерісте физиологиялық жетілу, әлеуметтік орта, ересектермен және құрбылармен қарым-қатынас бір-бірімен тығыз байланысып, тұлғаның болашақ бағдарын айқындайды.