Балама қалың бердім бәрін сатып
Ханның шарты және жұрттың үміті
Ертеде бір хан халқына жар салды: кімде-кім ханның алдына келіп, кідірмей-мүдірмей бір өтірік әңгіме құрастырып айтып, артынан қырық ауыз өтірікті өлеңге айналдырып жеткізсе — хан қызын беріп, күйеу етіп, тіпті уәзір қояды.
Бірақ бір шарт бар еді: әңгіме мен өлеңнің ішінде бір ауыз шын сөз араласса — айтушы дарға тартылады.
Бұл хабар жұртқа түгел жеткен соң, ханның қызын алып, күйеу болуға қызықпайтын жан қалмады. Көп адам “айтудың несі бар?” деп тәуекел етті. Бірақ өтірікті шебер құрай алмай, бірінен соң бірі жазаланып жатты.
Тазша баланың келуі
Жұрттың ең соңынан бір тазша бала кіріп келді. Иіліп тәжім етіп, сөйлеуге рұқсат сұрады. Хан: “Иә, не арызың бар?” — деді.
Тазша: “Тақсыр, жарлығыңызды естіп, өтірік әңгіме мен өтірік өлең айтуға келдім” — деді.
Хан баланы аяп, райынан қайтармақ болды: жасы кіші екенін, талай естиярдың да мүдіріп қалғанын айтып, “өлуге асықпа” деді. Бірақ тазша: “Айта алмасам — обалым өзіме. Рұқсат етіңіз” деп, алған бетінен қайтпады.
Өтірік әңгіме: ақыл жетпейтін “оқиғалар”
Тазша бастады: әкесінің белінде, анасының көңілінде жатып-ақ атасының жылқысын он бес жыл баққанын, алған ақысына қалың беріп, үйленіп, бес-алты бала сүйгенін айтты. Тіпті, кенжесі жиырма бесте болып, өзінен он жас үлкен екен.
Көл мұзын “шекемен” ойғаны
Жаздың аптап ыстығында көлдің суы кісі бойы мұз болып қатып қалыпты. Балтамен де, сүйменмен де ойылмайды. Сонда ол “басын кеудесінен жұлып алып”, шекесімен бір “шық” еткізгенде, мың жылқы қатар су ішетін суат ойылып кетіпті.
Мұз астынан алпыс ала үйрек, жетпіс шіл үйрек пыр-пыр етіп ұшып шыққаны да — сол “кереметтің” жалғасы.
Бұлтты қолмен “сыпырып” тастағаны
Жирен құлын жоғалғанда, құрық, қамшы, пышақ, қын, тебенді бірінің үстіне бірін жалғап, биіктеп қарайды — бәрібір көрінбейді. Ақыры құрығынан “ақыл сұрап”, ол: “Бұлтты әрі-бері сермеп жіберсеңші” дейді.
Қолын созып бұлтты ысырып жібергенде күн шайдай ашылып, құлын Темірқазықтың ар жағында, Шолпанның бер жағында жайылып жүр екен.
Теңізден “құрықпен” өткен сапар
Құрықты қайық, пышақты ескек қылып теңізге түссе — батып барады. Орын ауыстырып, пышақты қайық, құрықты ескек қылып өтсе — кірпік қаққанша арғы бетке шығып кетеді. Кейін инесін қайық етіп, құлынды өңгеріп, теңіздің “ортасымен” сырғып өтеді.
Тезек терсем — бөдене, қазық десем — аққу
Етегіне тезек теріп жүрсе, бәрі бөдене болып ұшып кетеді. Ат байлаған “қу қазық” аққудың мойны болып шығады. Ақырында тебен инесін қазық, өз басын тоқпақ қылып жерге қағып, атын соған байлайды.
“Басым қайда?” — ең үрейлі сәт
Қоян етін күнге қақтап аузына салмақ болғанда, аузының жоқ екенін байқайды. Сипаласа — басы да жоқ. Қорыққанын өзі де ұмытпағанын айтады.
Сол сәтте баласы келіп: “Әке, мына басты танисың ба?” дейді. Қараса — өз басы. Баласы “суат ойған, инені қазық қып қаққан жерден” тауып әкеліпті.
Одан әрі тазша ұйықтап кетіп, екі етігінің төбелескенін, май жағылмаған етіктің өкпелеп қашып кеткенін, жалғыз етікпен соңына түскенін айтады. Айлар жүріп, жылдар өтеді. Жолай қауынға кездігі түсіп кетіп, “замандасымды тастай алмаймын” деп қауынның ішіне өзі де сүңгіп кіріп кеткенін де қосады.
Ақыры бір үлкен жиында табақ тартып жүрген бозбалалардың арасынан баяғы қашқан етігі көзге оттай басылады. Етік ұялғаннан екі беті қып-қызыл болып, алдына бір табақ қазы-қарта, жал-жаяны сарт еткізіп қойып: “Кеше маған жағуға қимаған майың осы ма еді?” — деп тұқыртады.
Тазша әңгімесін: “Міне, тақсыр, туғаннан бергі басымнан өткенім осы” деп аяқтады. Хан бір ауыз шын сөз араластырмағанына разы болып: “Енді өтірік өлеңіңді айт” — деді.
Қырық ауыз өтірік өлең
Тазша қырық ауыз өтірікті өлең қылып төкті: қарға мініп ұрын баруы, шегірткенің айғырын ұстап мінуі, инелікке жүк артуы, өрмекшінің ауынан кілем тоқуы, масаның сілекейінен желі істеуі, биттің терісінен биялай тігуі, ақ тышқанға күмістен таға тағуы — бірінен бірі асып түсетін қиялға толы жолдар тоқтаусыз тізіледі.
Өлеңнің өзегі
- Табиғат заңын да, уақыт өлшемін де, адам мүмкіндігін де “қисынсыз” қылып бұза отырып, өтіріктің шегін әдейі кеңейтеді.
- Әр жолы тыңдаушыны тосын бейнеге тіреп, “шындыққа” жол бермей, үздіксіз қиял ырғағын сақтайды.
- Сатира мен әсірелеу арқылы сөзге ұста, ойға жүйрік екенін танытады.
Өлең осылай аяқталғанда да, хан қойған қатаң талап бұзылмайды: бір ауыз рас сөз араласпаған. Ханның мейірі қанып, уәдесінде тұрады.
Ханның түйіні және тазшаның мұраты
Хан: “Адам қай іске бет түзеп ұмтылса, сол істің үдесінен шығады” деп, тазшаның ептілігі мен табандылығын бағалайды.
“Осыған неше түрлі жауапты жұмыс тапсырылса, соның да үдесінен шығады” деп сеніп, уәдесіне сай қызын береді әрі уәзір етеді.
Тазша бала сөйтіп мұратқа жетеді.