Қызы бар байдың ауылының сыртына келіп
Алдар тағы бір елге тап болады
Алдар жаман торғайды байға елу атқа сатып, соған мәз болады. «Осы құрғыр артымнан қуып жүрмесін» деп, аяғын жылдам басып, тағы бір тауға жетеді. Таудың бауырынан тағы бір ел көрінеді. Ауылға көз салса, малдың әрқайсысы өз жеріне жайғасыпты:
Қойлар жатыр жусанда,
Түйе жатыр сортаңда.
Жылқы жатыр беткейде,
Ешкі тастан кетпейді.
Алдар ағып жатқан малға қарап, «Енді қандай несібе болар екен?» деп іштей жымиып тұрып, жылқы шетінде жүрген жылқышыны көреді. «Елге кірмес бұрын, жай-жапсарын осыдан сұрап алайын» деп, соған бет алады.
Жылқышымен тіл қатысу
Жылқышымен амандасып, аздап қалжыңға да бұрып, бірден сұрақтың астына алады:
— Бұл кімнің малы, мынау кімнің ауылы? Үлкені кім, ханы кім? Жақсысы кім, жаманы кім? Байы кім, жарлысы кім?
Осылайша, елдің бар сырын сұрап біліп алған соң, жылқышы да аңтарыла сұрайды:
— Ау, жаным! Тәптіштеп жайын біліп алдың. Өзің кімсің?
Алдар еш кідірмей өтірікті суырып салады:
— Мен Мағлұмбай деген атақты байдың мырзасы едім. Елімнен қыз таба алмай, елу атты қалыңмалға жетектеп, жиһан кезіп қыз іздеп жүрмін. Әлі бір сұлуға жолықпадым.
Мақтаулы қыз жайлы сөз
Жылқышы мұны ести сала, бір байдың ауылында қыз көп екенін, әсіресе бір кенже қыздың сұлулығын ерекше дәріптейді:
Түріне ұқсар түрі бар,
Нұрына ұқсар нұры бар.
Түрлі-түрлі қызы бар,
Әр қызының сыры бар.
Әсіресе, соның ішінде
Жиһаннан асқан бірі бар.
Жаудыраған көзі бар,
Таң қалғандай сөзі бар.
Сағымданып құбылып,
Көз қарасы сүзіліп.
Қарағанда тұрарсың —
Есің ауып, бұзылып.
Бұл — хордың қызы.
Алдар «қыз іздеп жүрмін» деп өтірік айтса да, жылқышының асыра мақтауы көңілін қозғап жібереді: «Көріп қайтсам қайтеді? Ұнамаса, кете саламын. Маған не болыпты?» дейді де, байдың жөнін сұрап алып, сол ауылға қарай тартады. Ішкі дүниесінде алдауға шыққанын да ұмытып, шынымен қыз іздеген жанға ұқсап кетеді.
Ауылға келуі және өзін таныстыруы
Қызы бар байдың ауылының сыртына келіп: «Жолық!» — деп дауыстайды.
Ауыл жұрты қараса, тарамыстай қатқан, сарғыш өңді біреу елу атты жетектеп, өзі аю аттың үстінде керіліп отыр. Бай бір кісіні жұмсайды:
— Мынауың кім екен, барып білші!
Кісі келіп: — Жол болсын, — дейді.
Алдар іркілмей жауап қатады: — Әлей болсын! Мен қонақпын, қонамын. Жер жүзін шарлап, көздеп жүрген бір нәрсем бар. Қалған-құтқан сөзімді, қыз іздеген сырымды… Атамыз қазақ мұрасы — қонғаннан соң сұрашы, — деп, ешкімге «жоқ» дегізбестен аттан түсіп қалады.
Байға барған кісі «жер жүзін шарлаған қонақ» екенін айтады да, аузынан «қыз» деген сөз шыққанын бай іліп әкетеді. Қыздарын өткізбей отырған байғұс абыр-сабыр болып, көрпе салып, қонақ күтуге кіріседі. Қыздарын да үйге жақын ұстап, «қалағаныңды таңда» дегендей ыңғай танытады.
Алдардың сөзі өтімді болып, ауылды иіреді
Қазақта «есіктен қарады дегенше — төрге шықты де» деген бар. Алдар да сол: тілін безеп, өтірікті шындай, шынды Құдай ұрғандай етіп соғып, аз уақытта-ақ жұртты аузына қаратады. Ауыл адамдары ақыры:
— Мынауың елден озған жүйрік, шешен, жұрттан озған көсем ғой!
Сөйтіп, оған «атақты Мағлұмбай байдың мырзасы» деген атақты да жапсырып береді. «Мағлұмбайың қай бай?» деп сұрауға мұрша қалдырмай, әңгімені басқа арнаға бұрып әкетеді.
Құда түсу және шарт
Алдар алдап-сулап жүріп, байдың ең кенже қызына құда түседі. Елу атты сол жерде қалыңмалға тартып жіберіп: «Қалған-құтқан кемісін толтыра жатарсың» — деп, байды ырза қылады.
Бірақ байдың өз есебі бар екен. Ол сөз арасында өз мұңын да айтады: үш баласы жылқы соңында кеткелі бір жыл болыпты, әлі хабар жоқ. Іздететін адам таппай отырғанын айтып, Алдардан соны сұрайды:
— Сол балаларымды іздеп тауып кел. Балаларым келген соң, күзге қарай той жасап, қызымды қосамын.
Алдар «жарайды» деп келіседі де, атқа қонады. Күзде кенже сұлуды аламын деген ойы көңілін көтеріп, алға жетелейді.
Байдың балаларын табуы
Күндеп жүріп, айлап жүріп, ақыры жайылып жатқан қалың жылқыға кезігеді. Адамдармен сөйлесе келе, бұлардың байдың із-түзсіз кеткен үш баласы екенін біледі. Жайын айтып танысып, көрісіп, құшақтасады.
Байдың балалары бос неме болып шығады: мыңдаған жылқының басын қайыра алмай, жөнге сала алмай, елге айдай алмай жатып қалған екен. Алдар іске кірісіп, жылқыны түзеп, балаларды ертіп ауылға айдап келеді.
Балалары мен жылқысы аман келгеніне бай қатты қуанып, ат шаптырып, той жасайды.
Байдың айласы: «ат басындай алтын»
Бір күні бай Алдарды оңаша шақырып алып, күтпеген шарт қояды:
— Кенже қызыма елу жылқы бердің. Жылқы өзімде де көп. Оған қанағат етпеймін. Қалыңмалыңның кемін толтыр: ат басындай алтын тап. Әйтпесе, қызымды ала алмайсың.
«Байды алдадым» деп жүрген Алдардың өзін бай алдап түскенін сонда ғана сезеді. Ішінен санын бір соғып: «Алдыма бір келтірді-ау» — дейді. Бірақ берілмейді: «Алдаудан жеңілгенім бе? Жарайды, ат басындай алтынды табамын» — деп уәде береді.
Бай қадап айтады: — Келер жылы осы уақытқа дейін күтемін. Дәл сол кезде алтынды әкелмесең, үмітіңді үзе бер.
Түнгі торығу және таңғы соққы
Алдар түні бойы дөңбекшиді. Қанша ойланса да, ат басындай алтынды қайдан табарын білмейді. Мұндайды ұсақ өтірікпен, жеңіл айламен ала салу мүмкін емес екенін де ұғады. Сөйтіп жатып, ақыры ұйқыға кетеді.
Таң ата оянса, өзі далада жатыр. Айналада ауылдың ізі де жоқ. Сөйтсе, бай ауылы түнде тұрып, Алдарды жұртқа тастап, көшіп кетіпті.
Алдар ашудан булығып, шыдай алмай қазылған жерошаққа түсіп, күлге аунап жатып жылайды. Қайғысы қыздан айырылғаны емес, өзгені алдаймын деп жүріп, өзі алданып қалғаны. «Ұрыны қарақшы ұрлайды» дегендей, қу адамды қу ұрып кетеді.