Поэманың тіл байлығы төтенше
Ілияс Жансүгіровтің «Құлагер» поэмасы: өнер мен трагедия тоғысқан биік өріс
Ақын Ілияс Жансүгіровтің өнер тақырыбына жазылған көрнекті поэмаларының бірі — «Құлагер». Бұл шығарма қазақ халқының әйгілі өнерпазы, ардақты перзенті Ақан серінің өміріне арналған. Ақан сері — XIX ғасырдағы қазақ рухани мәдениетінің тарихында елеулі орны бар ірі тұлға: дарынды композитор, ақын, әнші.
Өз дәуірінің сан қырлы мәселелерін өнер тілімен айқын көрсете білген Ақан серінің әдеби, музыкалық, әншілік мұрасы туралы көптеген ғылыми зерттеулер жазылған. Сол еңбектерде оның асқан өнерпаздығы, халыққа рухани азық болған поэтикалық әрі музыкалық туындылар сыйлағаны айрықша аталады.
Поэманың құрылымдық тұтастығы
Поэмадағы әр көрініс, әр оқиға өз орнында. Ақынның құдіретті шеберлігінің арқасында олардың бәрі табиғи түрде бір-бірімен ұласып, жарқыраған тұтас бір көркем мүсінге айналады. Бұл — поэманың сюжетін де, композициясын да құрудағы Жансүгіров ұсталығының айқын белгісі.
Бас кейіпкердің өмірін бейнелеуде ақын поэма жанрының мүмкіндігін дәл мөлшермен пайдаланып, адам образын мүсіндеудің көркемдік қуатын ұтымды ашады. Ең әуелі оқырманды Ақан серімен кеңірек таныстырып, оған ауқымды мінездеме береді. Осы мінездеме арқылы Ақанның ұнамды, биік тұлғасы біртіндеп айқындалады.
Тартыс өзегі: Ақан мен Батыраш
Ақан мен Батыраш арасындағы айқастың нәтижесі поэманың соңында анық ашылады. Зұлым Батыраш өзінің жендетін жұмсап, бәйгеде озып келе жатқан Ақанның Құлагерін қанға бояп өлтіреді де, өз дегеніне жетеді.
Трагедиялық салдар
Құлагердің өлімі Ақанның жанын жаралап, өшпес қайғы-қасіретке батырады.
Зұлымдықтың сипаты
Ежелден келе жатқан жауыздық көбіне бұқпантайлап, тасада тұрып қанды қастандық жасайды — поэма осы шындықты өткір көрсетеді.
Ақан да сол жауыздықтың қанды шеңгеліне ілінеді. Өзінің жар астынан бұғып тұрып істеген қастандығын мойындамай жалтарған, көлгірсіген, үстіне үстемдік жүргізіп, бәйгені иеленбек болған Батырашқа сол жердегі халық дүрсе қоя беріп, қарсы шығады. Осы тұста поэмада қоғамдық әділет сезімі де, халықтық ар-намыс та анық көрінеді.
Тіл кестесі мен көркемдік қуат
Поэманың тіл байлығы ерекше. Өзге поэмаларындағыдай, мұнда да ақын еркін төгілген, образға бай, құнарлы тілмен оқырманды бірден баурап алып, бастан-аяқ эстетикалық ләззатқа бөлейді.
- ұмытылмас сұлу көріністер мен айқын, әсерлі образдар;
- шындықтан туған романтикалық леп;
- бұлақша сылдырлаған нәзік лирикалық сезім;
- серпінді, кең эпикалық құлаш;
- «балы сорғалаған» бай тіл, сыңғырлаған ұйқас;
- он бір буынды қара өлең өрнегінің мінсіз үлгілері.
Осындай көркемдік тұтастық пен тілдік шеберлік «Құлагер» поэмасының поэзиядағы көркем сарайдай биік деңгейін айқындап, Жансүгіров шығармашылығының шыңдарының бірі екенін толық дәлелдейді.
Д. Мәсімхан