Анадайдан көзіме оттай басылды, қатыным бөпе тапқандай қуанып секіре беріппін
Бар екен де жоқ екен, аш екен де тоқ екен. Ерте, ерте, ертеде — ертегі өткен заманда — халықты хан билепті, халық ханнан зар илепті. Хан бүлік болыпты: хан еріксе, халық ойыншық болыпты.
Ханның жарлығы
Сол хан, ұстараның жүзіндей қатал, қаны тасып еріккен, шарап ішіп желіккен хан, халқына жар салыпты:
«Кім де кім алдыма келіп, кідірмей-мүдірмей қырық өтірік әңгіме құрастырып айтып өтсе, артынан қырық ауыз өтірік өлең айтса — сол адамның төбесінен төмен қарай алтын құямын, өміріне жететін байлық беремін. Жаңылмаса, қызымды беріп, күйеу қылып, қасыма уәзір етіп отырғызамын».
«Ал, бірақ сертім мынау: егер әңгімесінің не өлеңінің ішіне бір ауыз рас сөз қосылса — тоқтаусыз дарға тартқызамын!»
Ханның хабары ел арасына тарап, жұрттың құлағына тегіс тиген соң, «үмітсіз шайтан» дегендей, әркімнің-ақ арқасы қозып, иегі қышиды. Сәйгүлік шешендер де, ақындар да ханның алтынына қызығып, «ой, айтпай несі бар?» деп алдына барыпты.
Бірақ талайы сөзін қиыстыра алмай, келістіріп сөйлей алмай, күнәсізден-күнәсіз дарға тартылыпты. Кейбірі «айтамын» деп даладан құлшынып келсе де, қаһарлы ханды, қанға боялған жазаны көргенде үрейі ұшып, түк айта алмай кері қайтыпты. Сарай маңын қан иісі жайлапты.
Сарайға келген жетім бала
Жұрттың ең соңынан кедейліктен әбден титықтаған, мойны ырғайдай, биті торғайдай, өмірінде қарны тоя тамақ ішіп, үстіне бүтін киім ілмеген, ерні кезерген жас жетім бала келіпті.
Есік алдында отырғандар аяп: «Жауқазындай жас бала екенсің. Сенен бұрын талай шешен мен ділмар келіп, айта алмай, босқа өлді. Еліңе қайт, тілімізді ал» — десе де, бала көнбепті.
Бала хан сарайына кіріп, ханның алдына келіп, алдиярлап бас иіп, тізе бүгіпті. Хан: «Не арызың бар?» — деп сұрайды.
Бала: «Тақсыр! Жарлығыңызды естіп, өтірік әңгіме айтуға келдім» — дейді.
Хан миығынан күліп, мысқылдап: «Үлкендердің қолынан келмеген нәрсе сенің қолыңнан қалай келсін?» — дейді.
Бала да қаймықпай: «Тақсыр! Сол көптен менің жаным артық па? Айта алмасам — обалы өзіме. Рұқсат етіңіз» — дейді.
Хан: «Ал, сөйлей ғой» — депті.
Қырық өтіріктің өзегі: баланың әңгімесі
«Тақсыр! Әкемнің белінде, шешемнің құрсағында жүрген кезімде, әкемнің әкесінің жылқысын он бес жыл бағыппын. Ақымды алып, өзіме қалың беріп, қатын алыппын; бесті-алтылы бала сүйіппін. Сол қатынымнан туған балаларымның кенжесі қазір жиырма бесте; өзімнен он жас үлкен».
Мұз қатып қалған құдық және «баспен ойылған» суат
«Жаздың сарша тамызында, бір қайнаған ыстық күні жылқы суарайын деп, айдын шалқар бір құдыққа келсем — құдықтың суы қалыңдығы кісі бойы, қол ұсыным мұз болып қатып қалыпты. Балтаммен шаптым — ойылмады, сүйменіммен түйгіштім — болмады. Сонда бір амал таптым: кеңірдегімнен ұстап, басымды кеудемнен жұлып алып, шекеммен мұзды бір нұқып едім — мың жылқы қатар тұрып су ішетін суат ойылды да қалды!»
Құрықтан «мұнара» жасап іздеу
«Жылқымды көк мұзды жарып шыққан балаусаға матап жіберген соң, алты құлаш ала биеден туған, жеті құлаш жирен құлыным жоқ болып шықты. Тауып алайын деп құрығымды мұзға шаншып, басына шығып қарадым — көрінбеді. Құрықтың басына пышақ шаншып, соған шығып қарадым — тағы көрінбеді. Пышақтың басына қын шаншып, оған шықтым — онда да жоқ. Қамшыны шаншып, тағы биіктеттім — бәрібір көрінбеді».
«Ақыры тілімнің астында жүрген тебен инені қамшының басына шаншып, тағы көтеріліп қарасам — тағы таппадым. Дағдарып, құрығымнан ақыл сұрадым. Ол өзімді жатып алып сөгіп: “Ит болмасаң, жерге айнала бергенше, көзіңді жұм да, аспан жаққа қарамайсың ба?” деді».
Бұлтты «қолмен серпу» және алыстағы құлын
«“Аспанды бұлт басып тұр” десем, ол: “Қолың жоқ па? Бұлттың әрісін әрі, берісін бері серпіп берсең болмас па?” деді. Қолымды созып, бұлтты былай-олай сыпырып жібергенімде, күн шайдай ашылды. Сонда қарасам: Темірқазықтың ар жағында, Шолпанның бер жағында, Қап тауының етегінде — жирен құлыным бәйтеректің бұлағына шығып, құлындап, құлынын емізіп тұр екен!»
Теңізден өту: құрық, пышақ, құлын
«Екеуіміздің арамыз теңіз екен. Құрығымды қайық, пышағымды ескек қылып түскенімде — батып барамын. Сонда пышағымды қайық, құрығымды ескек қылып едім — кірпік қаққанша өте шықтым. Жирен құлынға мініп, жас құлынды алдыма өңгеріп теңізге түссем — тағы батып барамын. Жас құлынға мініп, енесін өңгеріп өтсем — жануардың сушылығы-ай, теңіздің бетімен де емес, түбімен де емес, ортасымен өте шықтым!»
Туылмаған қоян, бөдене болған «тезек», аққудың мойны болған «қазық»
«Мұздың үстінде бітпеген қу тобылғының түбінде тумаған бір ту қоян жатыр екен. Садақпен атып едім, жұлдыздай ағып өтті де кетті. Атымды бір қу қазыққа байлап, етегіме тезек тере бердім. Бір уақытта қарасам, атым үркіп тулап жүр. Тезек деп тергенімнің бәрі бөдене екен — пыр-пыр етіп ұшып кетті. Байлаған қазық дегенім аққудың мойны екен; серпілген қанатынан ат үркіпті».
Тіс — пышақ, май — сыймайтын «сыйым»
«Қоянымды сояйын десем, пышағым жоқ. Үш күн, үш түнде есіме түсіп, қайтып баруға еріндім де, күрек тісімнің біреуін суырып алып сонымен сойдым. Қоянды үш күнде сойып бітірдім. Майын ерітейін деп бүтін қазанға салсам — май ағып тұрмады. Тесік қазанға салсам — бір тамшы тамбай қалды. Еріген майды ыдысқа құйсым, бір түйе қарнына, бір өгіз қарнына, бір борсық қарнына әрең сыйды. “Етігімді майлап алайын” деп майласам — бір етігімнің жұлығына зорға жетті, қонышына жетпеді; екінші етікке мүлде тимеді».
Бас жоғалту және баласының тауып әкелуі
«Қоян етін күнге ұстап пісіріп, аузыма апарамын десем — аузым жоқ. Қайта-қайта сипасам — аузым ғана емес, басым да жоқ екен. “Бассыз қалай күн көрем?” деп тұрғанымда, біреу иығымнан тартып: “Әке, мына басты танисың ба?” деді. Қарасам — өз басым, тауып әкелген өз балам. “Суат ойған жерде жатыр екен” деді. Қуанып, балама бата бердім».
Етіктердің төбелесі және қашқан етіктің ізі
«Мұздан төсек, қардан жамылғы жасап ұйықтап қалыппын. Түн ортасында сарт-сұрт дыбыстан оянсам, екі етігім жұдырықтасып, қан болып төбелесіп жатыр. Май жағылмаған етік жылап: “Бәрін анау жалмауыз ішіп қойды, маған ауыз тигізбеді” дейді. Екінші етік: “Өз несібеңнің кемдігін менен көресің бе?” деп тап береді. Екеуін маңдайынан шертіп, жатқыздым. Таңертең қарасам, май жағылмаған етік өкпелеп қашып кетіпті. Екі аяғымды бір етікке тығып, ізіне түстім: айдан айлар жүрдім — астымдағы ат өлді; жылдан жылдар жүрдім — үйдегі қатыным өлді».
Қауынның ішіне «сүңгу» және жоқшыға кезігу
«Бір күні өгіздің желкесіндегі жауырына қауын егіп, пісіріп отырған егіншіге жолықтым. Ол: “Пышағың бар екен, жарып жей ғой” деді. Кездігімді суырып салып қалсам, теміртегі суырылып, қауынның ішіне түсіп кетті. “Қалай тастайын?” деп, қауынның ішіне өзім де сүңгіп кірдім. Апта шамасында маған ұқсап жоқ қарап жүрген бір жоқшыға жолықтым. Теміртектің түсін-түгін сұрасам, ол бетіме түкіріп жіберді. Төбелесіп, титықтаған соң, бір-бірімізге насыбай атысып, әрқайсымыз өз жолымызға кеттік».
Үлкен жиында табылған етік және соңғы ұят
«Көпшілік ас беріп жатқан ұлы жиынның үстінен түстім. “Осы жерде етігімді де, кездігімді де сұрастырайын” деп жер ошақты жағалап келсем, табақ тартып жүрген бозбалалардың ішінде баяғы қашқан етігім табақ көтеріп жүр. Көзіме оттай басылды. Ол да мені көріп, ұялғанынан қып-қызыл болып, қазы-қарта, жал-жая толы табақты әкеліп: “Кешегі маған қимаған майың осы ма еді?” деп алдыма сарт еткізіп қоя салды. Сол сәттегі ұялғаным әлі күнге есімнен кетпейді».
«Міне, тақсыр! Туғаннан бергі басымнан өткен оқиғалар — осы», — деп, жетім бала сөзін бітіріпті.
Түйін
Бала әңгімесін бір ауыз да рас сөз қоспай, мүдірмей, сүрінбей айтып шыққан соң, хан қатты таң қалыпты. Сосын уәдесінде тұрып, жарлығын орындапты.