6-12 ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЛАЛАР
Орта ғасырлардағы қалалардың қалыптасуы және өрлеуі
Орта ғасырларда Қазақстанның оңтүстігінде әлеуметтік-экономикалық өрлеу күшейіп, Талас, Іле, Шу өңірлерінде көптеген саяси орталықтар қалыптасты. Соның нәтижесінде қолөнер, сауда және мәдениет шоғырланған қалалар пайда болды. Орта ғасырлық қалалар көбіне феодалдардың ордалары мен бекіністерінің маңында өсіп, онда бай шонжарлардың үй-жайлары, қолөнер шеберханалары және сауда құрылыстары салынды.
Қаланың құрылысы: қорғаныс және ішкі бөліктер
Қалалардың сыртын ор қазып, дуалдармен қоршаған. Қаланың шахристан деп аталатын орталық бөлігінде қала билеушілері, олардың жақын туыстары мен қызметшілері, диқандар, саудагерлер және дін қызметкерлері тұрған. Феодалдық қатынастар тереңдеген сайын қаланың әлеуметтік құрылымы да өзгеріп, қала шетіндегі қолөнер мен сауда орналасқан рабадтардың рөлі артты.
Қолөнершілер алдымен қала шонжарларының сұранысын өтеген. Олар ерікті болғанымен, іс жүзінде жер мен құрылыс иелері саналатын шонжарларға тәуелді еді.
«Қала» ұғымын айқындайтын белгілер
- аумағының үлкендігі және қорғаныс бекіністерінің болуы;
- ақша соғатын сарайы мен қолөнер орталықтарының болуы;
- сауда жолдарының бойында орналасуы және айырбасқа қолайлылығы.
Жетісу қалалары: өзен бойындағы тірек нүктелері
Жетісудың оңтүстік-батысындағы қалалар Қырғыз жотасынан бастау алатын өзендер бойына салынған. Олардың қатарына Мерке, Аспара, Үзгент, Сұяб, Сауран және басқа да қалалар жатады. Бұл қалалардың көбі маңызды сауда жолдарының бойында немесе қолайлы жерде орналасқан берік қамалдардың маңында тұрғызылды.
Құлан: әскери-әкімшілік мәні зор қала
Жетісудағы айрықша маңызды қалалардың бірі — Құлан. Құлан қаласы VIII ғасырдан белгілі. X ғасырда Құлан берік қамалға айналып, қала ортасында мешіт болғаны айтылады. Қаланың қазіргі Луговой қаласының орнында орналасуы мүмкін деген болжам бар.
Бұл қалада түріктердің ірі әскери күштері тұрған. Қаланың ішінде өте мықты ішкі қамал және қала билеушісінің бекінісі болған, ал шахристанда маңызды әскери-әкімшілік орталық орналасқан.
Негізгі ұғымдар
Шахристан
Қаланың орталық бөлігі; билеуші топтар, әкімшілік және дін қызметкерлері көбірек шоғырланған аймақ.
Рабад
Қаланың шеткері бөлігі; қолөнер, сауда және шаруашылық өмірі жиі орналасқан аймақ.
Іле алқабы: қалалану үдерісінің кеш басталуы
Орта ғасырлардағы Іле бойындағы қалалардың жұрты мұнаралы дуалмен қоршалып, аздап көтеріңкі, тікбұрышты алаң түрінде келген. Іле алқабының Орта Азия қалаларынан шалғай орналасуы, ал табиғи жағдайының егіншілік пен мал шаруашылығына қолайлылығы себепті мұнда қалалы қоныстарды салу IX–X ғасырларда ғана кеңінен қолға алынды.
Қоныстар феодал шонжарлардың ордаларының негізінде және тұрақты қыстау орындарында пайда болды. Бұл қоныстарда егіншілікпен қатар қолөнер мен сауда дамып, кейбірі біртіндеп қалаға айналды. Олардың қатарында Талхиз, Екіоғыз және Қаялық бар.
Қалалардың этникалық құрамы және қоғамдағы өзгерістер
Қала халқының этникалық құрамы әртүрлі болды. Қала тұрғындарының қатарын соғыс, жұт және мал індеті сияқты ауыр зардаптар салдарынан отырықшылыққа көшуге мәжбүр болған көшпелілер үнемі толықтырып отырды.
Ислам дінінің таралуы
Орта ғасырлық қалаларда ислам діні кең тарай бастады. Оны таратуда Хорасан билеушісі, кейін Бағдатта халиф болған Әл-Мамунның ықпалы аталады. Хорасан шонжарларының қолдауына сүйенген ол исламды уағыздауға белсене қатысқан.
X–XII ғасырлар: қалалардың жедел өсуі
X–XII ғасырларда Қазақстанда және Орта Азияда қалалық қоныстар тез өсті. Қарашоқ, Қарнақ, Қойлық, Екіоғыз, Ашназ, Башынкент сияқты жаңа қалалар пайда болды. Шу, Талас, Сырдария алқаптарында қала қоныстары көбейіп, кей қалалардың аумағы ұлғайды. Шаруашылық орталығы біртіндеп шахристаннан рабадқа ауысты.
Отырар: қорғаныс белдеуінің кеңеюі
X–XII ғасырларда Отырардың аумағы тез ұлғайды. Рабадқа халық сыймай кеткендіктен, қосымша қорғаныс қабырғасы — екінші белдеу тұрғызылған.
Тараз және Талхиз: сәулет пен аумақтың ұлғаюы
Бұл кезеңде Тараз қаласы да тез өсіп, қалада және маңында көркем, сәнді ғимараттар бой көтерді. Іле алқабындағы Талхиз қаласы қала дуалының шегінен шығып, шамамен 28 гектарға дейін ұлғайған.
Қала мәдениеті Орталық Қазақстанда да — Ұлытау бөктерінде, Сарысу, Нұра, Кеңгір өзендері алқаптарында — кеңінен өркендеді. Қала тұрмысының жандануы шаруашылықтың ілгерілеуімен және феодалдық қатынастардың дамуымен тікелей байланысты болды.
Жер мен табыс: қала кеңістігінің құны
Қалаларда жер жеке адамдардың меншігінде болғандықтан, ол табыс көзіне айналды. Жер сауда орындарын, керуенсарайларды және моншаларды салуға пайдаланылды. Сондықтан феодалдар қалалардан көбірек жер иеленуге ұмтылды.
Испиджаб: сауда мен өндіріс торабындағы қала
Испиджаб X–XII ғасырларда ірі сауда орталығы ретінде әйгілі болды. Мұнда бағалы заттар өндіріліп, мата, қару-жарақ, мыс пен темір бұйымдары шығарылған. Жері құнарлы, ағашы мол, ағын суы жеткілікті, бау-бақшалары жемісті болғандықтан, қала қоныстануға қолайлы саналған.
Испиджаб жұрты Шымкент қаласының шығысынан шамамен 12 шақырым жерде орналасқан. Қала жұртының үстіне қазіргі заманғы үйлердің салынуы оны зерттеуді қиындатып отыр.
Отырар: тығыз салынған шахристан және дамыған инфрақұрылым
Отырарда шахристан ғана емес, рабад та дуалмен қоршалған. Археологиялық қазбалар шахристанның өте тығыз салынғанын көрсетті: тұрғын үйлердің қабырғалары шикі кірпіштен қаланған, ал үй едендері мен іргетас бөліктері күйдірілген шаршы кірпішпен төселген.
Рабадтағы құрылыстар бір-бірінен алшақ орналасқан. Мұнда су қоймалары, каналдар, бау-бақшалар мен егістіктер болған. Қалада су құбырлары жұмыс істеп, канал жағасындағы рабад аумағында қоғамдық моншалар салынған.
Сырдария бойындағы жаңа орталық
Сырдарияның орта ағысы тұсында Весидж қаласы бой көтерді.