Баланың суреттеулері
Арнау
Тарту — қазақтың қаны бір, жаны бір жолбасшысы — мұғалімге. Еліміздің аз ғана жылдық ояну дәуіріне баға беру үшін алты алаштың баласы бас қосса, қадірлі орын — мұғалімдердікі.
Бірге оқыған, бірге оқытқан, жылымыз бір, жолымыз бір қазақ мұғалімдері! Қолымнан келген осы еңбегімді сіздерге тарту етемін. Ниетімнің тазалығы үшін тартуымды қабыл алып, игілікке жаратыңыздар.
Мағжан Жұмабаев
Сөз алды
Бұл кітап 2–3 жыл бұрын қысқа мерзімді мұғалімдер курсында оқылған дәрістердің негізінде түзілген еді. Осы күнге дейін басылып, жарық көре алмады. Бұл — менің айыбым емес, бүлінген заманның айыбы.
Кітапты бір орыс кітабынан сөзбе-сөз тәржіме деуге болмайды. Алдыма бір кітапты жайып қойып, бұрылмастан көшіре бергенім жоқ. Тәрбие ғалымдарының пікірлерін іріктеуге ұмтылдым да, шамам келгенше қазақ жанына, қазақ қанына қабыстыруға тырыстым (көбірек пайдаланылғаны — Рубинштейн, Скворцов, Смирновтардың педагогика жөніндегі еңбектері).
Бізде бұрын жасалған пән тілі болмағандықтан, түрлі терминдерге дәл келетін қазақша сөз табу көп күшке түсті. Курстарда оқыған мұғалімдердің жәрдемімен көп таза орыс сөздері қазақшаға айналдырылды. Ал енді жиһан тілі болып кеткен шет сөздерді қазақшаға аударуға бекер әуреленуді қажет деп таппадым.
Мен педагогика майданында бәйге алып жүрген жүйрік емеспін. Кітаптың құрылысы мен тілінде, атаулар мен жазуда, жалпы негізінде кемшілік болуы мүмкін. Мұғалімдер тексеріп оқып, қате жерлерін көрсетсе, шексіз ризашылық білдірер едім.
Мағжан Жұмабаев
1922 жыл, 15 қыркүйек, Қызылжар.
Жалпы педагогика
Жетекші сөз.
Тәрбие деген не?
Тәрбие кең мағынасында — қандай да болса бір жан иесіне тиісті азық беріп, сол жан иесінің дұрыс өсуіне көмек көрсету. Адамға қатысты айтқанда — адам баласын кәмелетке толып, өзіне-өзі қожа болғанша, тиісті азық беріп өсіру деген сөз.
Адам дене һәм жан деп аталатын екі бөлімнен тұрады. Осы екеудің ішінде адам үшін аса қадірлісі — жан. Сондықтан адамды тәрбиелеу дегенде, ең алдымен жан тәрбиесін ұғыну керек.
Жер жүзіндегі басқа жан иелерімен салыстырғанда, адам баласы туған кезде өте әлсіз, осал болып туады. Малдың төлі туа сала аяқтанады, тауықтың балапаны жұмыртқадан шыққан бойда жүгіріп кетеді. Ал адам баласы туғанында — іңгәлаған айғайы мол, әлсіз бір кесек ет: ақылы мен есі жоқ, денесі әлсіз, өсуі тым шабан.
Сондықтан адамның денесіне де, жанына да азық беріп, өсуіне көмек көрсетпей — яғни тәрбиелемей болмайды.
Тәрбие бөлімдері
1) Дене тәрбиесі
Мықты, берік дене қалыптастыру.
2) Ақыл тәрбиесі
Түзу ойлау, дұрыс шешу, дәл табу.
3) Сұлулық тәрбиесі
Сұлу сөзден, нәзік үннен, әдемі түрден ләззат алу.
4) Құлық тәрбиесі
Жамандықтан жиреніп, жақсылықты тілеу.
Егер адам баласына осы төрт тәрбие тегіс берілсе, тәрбиесі түгел болады. Балам адам болсын деген ата-ана осы төрт тәрбиені тең орындасын.
Бала ауру не зағип болса — көбінесе баладан емес, тәрбиешіден. Бала тар ойлы, әлсіз ақылды болса — кінә балада емес, тәрбиешіде.
«Бала істеген жауыздықтың жазасын тәрбиеші көтерсін» деген иран елінің мәтелі — шын мәнінде терең сөз.
Тәрбиеден мақсат
Тәрбиеден мақсат — адамды, сол адамның ұлтын, тіпті барлық адамзат дүниесін бақытты қылу. Ұлт мүшесі әрбір адам бақытты болса — ұлт бақытты. Адамзат дүниесінің мүшесі әрбір ұлт бақытты болса — адамзат дүниесі бақытты.
Қысқасы: тәрбиенің мақсаты — «адам» деген атты құр жала қылып жапсырмай, шын мағынасымен адам қылып шығару.
Педагогика қандай пән?
Тәрбие керек. Бірақ дұрыс тәрбиені әрбір тәрбиеші (ата-ана, мұғалім) ешкімнен үйренбей-ақ, ештеңе оқып-білмей-ақ өз бетімен бере ала ма? Бала тәрбиесі сонша жеңіл нәрсе ме? Жоқ.
Бала тәрбиесі — өнер. Өнер болғанда — ауыр өнер; жеке ғылым иесі болуды тілейтін өнер. Баланы дұрыс тәрбиелеу үшін бір адамның жеке тәжірибесі аздық етеді. Басқалардың тәжірибесімен танысу қажет.
Тәрбие пәні педагогика деп аталады. Бұл — грек сөзі: пед — бала, агоги — жетектеу.
Баяғы Грекияда балаларды бағып, мектепке алып келіп жүретін кәрі құлдар «педагог» аталған. Сондықтан бұл ат бұрын мақтаулы болмаған. Бірақ ғылым өскен сайын «педагог» есімі қадірлі, қасиетті болып барады.
Педагогикамен жақсы таныс болудың керектігі
Балаға тәрбие бергенде тәрбиешінің алдымен сүйенетін жолы — өз тәжірибесі: бала күнде қандай тәрбие алғаны, бұрын баланы қалай тәрбиелегені. Бұл жолды мүлде қисық деуге болмайды, өйткені адамның өз тәжірибесі — аса қымбат.
Бірақ өз тәжірибе қателеспейтін жол емес: бір адамның тәжірибесі тар, бірбеткей болуы мүмкін. Тәрбиеден мақсат — баланы тәрбиешінің дәл өзіндей қылып шығару емес, келешек заманына лайық қылып шығару.
«Балаңды “өзімдей бол” деп үйретпе, “өзімдей болма” деп үйрет!» — деген Әзірет Әли сөзі осыны аңғартады.
Екінші сүйенетін жол — ұлт тәрбиесі. Әрбір ұлттың бала тәрбиесі туралы ескіден келе жатқан өз жолы бар. Ол жол көп буын сынатқан «тақтай жол» болғандықтан, тәрбиеші оған қанық болуға тиіс.
Дегенмен ұлт тәрбиесін түгел дұрыс деуге болмайды: жақсы жағы көп болғандай, зиянды әдеттері де аз емес. Баяғыдан келе жатқан ұлт тәрбиесінің ішінде ұнамсыз, зиянды жол-жоралар мол ұлттың бірі — біздің қазақ.
Сондықтан шын дұрыс тәрбие беру үшін өз тәжірибе мен ұлт тәрбиесі аздық етеді. Бұлар — «піспеген» тәжірибе. Жақсы мен жаманды, алтын мен мысты айырып алу үшін түрлі заманда, түрлі ұлтта шыныққан тәрбие ғалымдарының ойымен танысып, тәрбие туралы дұрыс жолға түсіретін пәнді білу керек. Ол пән — педагогика.
Педагогикаға жәрдемші пәндер
Дене туралы пәндер
- Анатомия — адам денесінің құрылысын баяндайды.
- Физиология — денедегі құбылыстарды баяндайды (тұру, жүру, демалу т.б.).
- Гигиена — саулықты сақтау пәні.
- Гимнастика — саулықты бекіту үшін дене қозғалыстары.
Жан туралы пәндер
- Психология — жан тұрмысын, жан күштерін, ақыл-ой жайын баяндайды.
- Логика — дұрыс ойлау жолдарын көрсетеді.
- Этика — құлық туралы пән (адамшылық не?).
Педагогикаға тағы бір керекті пән — педагогика тарихы. Ол түрлі заманда тәрбиенің қалай ұғынылғанын, қандай жолдар жүргенін, қандай білімпаздар қандай жаңалық ашқанын баяндайды.
Педагогика бөлімдері
- 1) Жалпы педагогика — адамның дене һәм жан күштерін, тәрбие жолдарын көрсетеді.
- 2) Дидактика — оқытудың негізгі жолдарын көрсетеді.
- 3) Методика — негізгі жолдарға сүйеніп, белгілі бір пәнді қалай оқытуды үйретеді (мысалы, қазақ тілін оқыту методикасы).
- 4) Мектепті басқару — мектепті салу, ұстау, сыныпқа бөлу, оқу пәнін белгілеу сияқты істерді көрсетеді.
- 5) Педагогика тарихы — бұл пәннің мазмұны жоғарыда айтылды.
Жалпы педагогика: дене және жан тәрбиесі
Жалпы педагогика екі мәселе жайынан сөйлейді:
- 1) Дене тәрбиесі
- 2) Жан тәрбиесі
Дене тәрбиесі
Жаңа туған бала — бір кесек ет қана деуге болады: жан тұрмысы әлі білінбейді. Сондықтан ата-ана жас баланы тәрбиелегенде күшінің көбін дене тәрбиесіне жұмсауға міндетті.
Дене — жанның қабы. Қап берік болса, ішіндегі зат та берік. Дене — жанның құралы. Құрал мықты болса, иесі де мықты.
«Сау жан сау денеде ғана болады» — адамзат дүниесінің ескі мәтелі, шын дұрыс мәтел.
Өлшеу
Егер сау болса, жаңа туған баланың салмағы шамамен 8 қадақ болады. Нашар, ауру бала — 6 қадақ шамасында, ал нағыз сау, таза бала — 10–11 қадақ.
Бастапқы 2–4 күнде түрлі себептерден туғандағы салмағынан шамамен 1/2–3/4 қадақ кемиді. Мұнан соң бірте-бірте салмақ артады: 7–10 күнде туғандағы салмағына қайта түседі. Айдың аяғында туғандағы салмағынан шамамен 1/3 артады.
Бала сау туды ма, ауру туды ма, сау өсіп келе ме — мұны білу үшін баланы өлшеп отыру керек: бастапқы айда күн сайын, мұнан соң бір жасқа дейін — аптасына 2–3 рет, екінші жылда — аптасына 1 рет, үшінші жылда — айына 1 рет өлшеу мақұл.
«Баламды безбенге сал» деген сөзге адуын әжелер ұрысар да. Әйтсе де амал қанша: мақсат — ұрыс есту емес, баланың саулығын сақтау.
Ақынның сөзі көңілді демейді:
«Сөзімді біреу алмас, біреу алар,
Құлағын біреу салмас, біреу салар.
Дүниеде сүйгенім бар, күйгенім бар,
Солардан аз да болса белгі қалар.»
Жылылық
Баланың да, ересек адамның да дене жылылығы (Цельсий бойынша) 37–37,5 градус. Бірақ жаңа туған балада алғашқы күндері түрлі себептен бұл өлшемнен 2–3 градус төмен болуы мүмкін; көп ұзамай қалпына түседі.
Жылылық тәулік ішінде бір қалыпта тұрмайды: көбіне таңертең төмендеп, кешке жоғарылайды. Дене жылылығы «термометр» құралымен өлшенеді. Баланың денесін күн сайын өлшеп отырған дұрыс: жылылық қалыпты болса — сау, жоғарылап не төмендеп кетсе — аурудың белгісі.
Жылылықты бақылау — келе жатқан науқастың алдын алу. Науқас асқынып, бала шыңғырғанда ғана аңғару көбіне кеш болады.
Дем алу
Жаңа туған бала 1 минутта шамамен 40–44 рет дем алады. Бірінші жылда — 35–40 рет, екінші жылда — 28 рет, үшінші жылда — 25 рет. Кеми-кеми, 15 жаста 1 минутта 17–20 рет дем алатын болады.
Осы мөлшерден кем не артық болуы — баланың сау еместігін көрсетеді. Дем алуды ояу кезде санау қиын: ойнап-қозғалып отырғанда мөлшерден асып кетеді. Дұрысы — ұйықтап жатқанда санау.
Тамыр соғу
Жаңа туған баланың тамыры 1 минутта шамамен 150 рет соғады. Екі жасар баланың тамыры 120-ға дейін түседі. Ересек адамда 1 минутта 65–70-тен аспайды.
Бала ояу отырғанда, әсіресе жылағанда тамыр соғуы жиілейді (20–25 ретке дейін артық соғуы мүмкін). Сондықтан тамырды бала ұйықтап жатқанда байқаған дұрыс: мөлшерден артық не кем соқса — саулығы дұрыс емес.
Тамыр арқылы ауру-сулықтың білінуі — «әулиелік» емес, бақылау мен білімнің ісі.
Бала бөлмесі
«Қазақтың өзіне үй бітіп, баласына бөлек бөлме қайдан?» дейтін кекесін де табылар. Рас, қазақтың қысқы үйінің көбі шымнан жасалған, терезесі тар, суығы аңырап тұрған, іші түтін мен иіс-қоңысқа толы орындар еді. Мұндай үйде «бала бөлмесі былай болсын» деу оңай емес.
Дегенмен үміт — келешекте: тұрмыс түзелер, үй түзелер. Сөздің түйіні — мүмкін болғанынша дұрыс жол ұстану.
Ауа
Бала бөлмесінде 5–6 куб сажын ауа болуы және ауа жиі жаңарып тұруы керек. Бала жатқан үйде кір жуу, кір кептіру, кір киім тастау жарамайды.
Жылылық
Жаңа туған бала жатқан бөлме жылылығы (Реомюр бойынша): бастапқыда 17–18°, 1–6 аптада 16–17°, одан кейін 15–16° болғаны дұрыс.
Жарық
Жарық мол болуы қажет: қараңғы үйде өскен бала шабан өсіп, әлсізденеді. Терезе оңтүстік-шығысқа не оңтүстік-батысқа қараса қолайлы.
Киіз үй жайы
Киіз үй жел өтетіндіктен зияны бар, бірақ таза ауасы мол. Әңгіме — киіз үй ішінде баланы дұрыс ұстай білуде, тәрбиені қазақ тұрмысына қабыстыра жүргізуде.
Баланың тамағы
Баланың жақсы өсуі үшін тамағы жақсы болуы керек. Тамақ баланың өсуіне қарай өзгеріп отырады. Бастапқы кезде ең дұрыс тамақ — ананың сүті: оның ішінде денеге керек нәрсенің бәрі бар, әрі ол бала өскен сайын өзгеріп отырады.
Ана бір себептен емізе алмаса, қолдан асырауға тура келеді. Бірақ мүмкін болғанда ең абзалы — ананың өзі емізуі.
Санақ деректеріне сүйенгенде: ана сүтін емген жүз баланың 15–20-сы ғана шетінеуі мүмкін; қолдан асыраған жүз баланың бір жылда 65-і шетінеуі мүмкін.
Қолдан асырау
Қолдан асырағанда балаға ең лайықтысы — ешкі сүті. Ол болмаған күнде — сиыр сүті. Бірақ сиыр сүтінде ақуыз бен май көп те, қант аз болады. Сондықтан сиыр сүтін сұйылтып, тәттілеу керек.
Сиыр сүтін беру тәртібі
- Жаңа туған балаға: сүтке үш есе су қосу.
- 2–3 айға дейін: 1 бөлім сүт + 2 бөлім су.
- 3–6 ай: тең (сүт пен су бірдей).
- 9 айдан кейін: таза сүт.
- Бір ішкізгеннен қалған сүтті екінші рет беруге болмайды.
- Сүттің жылылығы адам денесінің жылылығындай болсын.
- Тәттілеу үшін: 1 стақан сүтке 1 шай қасық қант жеткілікті.
- Сүт жаңа, сау сиырдікі болсын; ыдысы таза болсын; сүт міндетті түрде қайнатылсын.
Емізік
Қолдан асырағанда ең қолайлы әдіс — емізік. Бірақ ішіндегі сүтін емген соң құр емізікті сорғыза беру дұрыс емес: біріншіден, баланың іші желге толып ауыруы мүмкін; екіншіден, резеңкеден жасалған емізік денсаулыққа зиян келтіруі ықтимал.
Баланы күте біл — ерінбей дұрыс бапта. Бала күтімі — ұсақ іс емес, үлкен жауапкершілік.
Аралас тамақтандыру
Ана сүтін емген бала біраз өскен соң өзге тамаққа да тілек білдіреді. Сол кезде қосымша тамақ беруге болады. Бірақ жай тамақты алты айға жетпей бастау дұрыс емес.
Қосымша тамақты жеңілінен бастап, бірте-бірте ауырына көшу керек. Мысалы: сиыр сүті, балқаймақ, ақ ірімшік, қатық (ащы қылып ұйытпау шартымен), қаймақ, жұмыртқа, сорпа.
Бір жасқа толған балаға май, нан, ет беруді жеңіл іс санауға болмайды. Асқазаны нәзік балаға ауыр тамақ беру — жақсылық емес.
Қазақ баласының ауру болуы көбінесе талғамай тамақтанудан. «Ауру — астан» деген мақалдың өзінде үлкен ескерту бар.
Тамақтандыру тәртібі
Баланы ана өзі емізсе де, белгілі тәртіп керек. Жаңа туған баланы күндіз 2–3 сағатта бір, түнде 3–4 сағатта бір емізу тиіс. Бала өскен сайын емізуді сирете беру керек: бірінші айда тәулігіне 8–9 рет, 4 айға дейін 7–8 рет, жарты жасқа дейін 7 рет, 9 айға дейін 6 рет.
Түн — ұйқы уақыты. Сондықтан баланы түнде сирек емізуге үйрету қажет. Мысалы, 5 айлық баланы түнде бір емізу жеткілікті.
Қолдан тамақтандырғанда да тәртіп осындай, бірақ тамақ мөлшері нақты өлшеммен берілгені жөн.
Жаңа туған баланың асқазаны бастапқы аптада шамамен 3 қасық асқа, екінші аптада 6 қасыққа, екінші айда 9–10 қасыққа сияды. Асқазан зорайған сайын тамақ мөлшері де соған қарай артады.