Күндердің күнінде қалмақтың Шан деген ханы Бөпе ханның бойжетіп қалған сұлу қызы бар дегенді естиді

Ертегі бастауындағы қойшы

Ерте, ерте, ертеде, ешкі жүні бөртеде, қырғауыл жүні қызылда, құйрық жүні ұзында — бір байдың малын баққан қойшы болыпты. Бірде ол жаздың жайма-шуақ күнінде сылдырап аққан өзеннің бойында малын жусатып, өзі дамылдап отырады. Қарны ашып, торсықтағы айранын ішіп, әл жинайды.

Дәмді, қою айранға тойып, көңілі балқыған қойшы жерге тамған тамшыға жабылған шыбындарды көріп қалады да, жапырақпен бір-ақ ұрып салады. Қырылған шыбындарды санап үлгереді: саны сексен екен.

Өр көкірек, мақтаншақтау қойшы осы ойына бекінеді: «Олай болса, қой бағып азаптанып не керек? Біржола батырлық жолға түсуім керек». Сөйтіп, баймен есеп айырысып, еңбекақысына бір өгіз алады.

Қылышқа қашалған атақ

Сол елде аса шебер ұста тұрады екен. Қойшы сонымен келісіп, өгізін беріп қылыш соқтырады. Қылышқа «Бір ашуланғанда сексенді қырған батыр» деп ойып жаздыруды да ұмытпайды.

Осыдан кейін белін бекем буған «батыр» көңілі қалаған жаққа жүріп кетеді. Аз жүрді ме, көп жүрді ме, белгісіз — әйтеуір ел қарасын көрмей қалады. Шөл қысып, қарны ашып, қуаты кетіп шаршайды.

Келесі күннің кешінде жалғыз түп талға зорға жетіп, көлеңкесіне құлай кетеді.

Бөпе ханның олжасы

Сол маңда Бөпе деген хан өмір сүріпті. Ханның кейде қырық жігітімен аң аулап қайту әдеті бар екен. Кезекті бір аңшылықта ханның бүркіті айдалада өскен жалғыз түп талға барып қонады. Бүркітінің соңынан шауып жеткен хан тал түбінде ес-түссіз жатқан адамды көреді.

Бөпе хан көктен іздегені жерден табылғандай қуанып, ат шаптырып, әлгі адамды өзімен бірге алып қайтады. Қойшы енді Қаржау батыр атанып, ерекше күтімге ілінеді.

Айдаһар салығы және жалған уәде

Сол елді бір айдаһар жайлап алыпты. Халыққа «салық» салып, күн сайын бір қой мен бір қызды жеп тұрады екен. Уақыт өте бұл кезек әділ ханның өз қызына да таяйды.

Хан қатты толқып, Қаржау батырға уәзір арқылы сөз салады: айдаһарды өлтіріп, қызды арашалап алса — күйеу бала етеді.

Бір уақытта алдынан ысқырған зор дыбыс естіледі. Ол беліндегі қылышын шешіп, көлденең ұстай бергенде, айдаһар лебі өзіне тарта жөнеледі. Қаржау есінен танып құлайды.

Сәске түсте есін жиып қараса, айдаһар қақ бөлініп түсіпті. Қылышы айдаһардың құйрық жағында, өзі екінші жағында жатыр екен.

Бұл уақытта хан «батыр қашып кетті» деп ойлап, уәзіріне күйме жеккізіп, қызын айдаһарға жіберген екен. Олар осы оқиғаның үстінен түседі. Уәзір мән-жайды сұрағанда, Қаржау: «Кешегі уәдемнен кейін ұйқым қашып, айдаһарды іздеп тауып өлтірдім», — деп мақтана жауап береді.

Содан соң батыр бұрынғысынан да ерекше күтімге алынады.

Шан ханның талабы және қорғандағы айла

Күндердің күнінде қалмақтың Шан деген ханы Бөпе ханның бойжеткен сұлу қызы барын естиді. Келесі шабуылда «қызын берсін, бермесе күшпен аламын» деп ниеттенеді. Көп қолмен келіп, ханның қамалын қоршап алып, елші жібереді.

Бөпе хан Қаржауды алдына шақырып: «Мына қалмақтан құтқарсаң, тойды кешіктірмей жасап, қызымды қосамын», — дейді. Қаржау бұлтаруға жол таппай, «ең болмаса, жау қолында өлейін» деген оймен келіседі.

Бөпе хан Шанға: «Біздің жалғыз батырымызды жеңсең, тілегің орындалады!» — деп хабар жібереді. Бұл хабарды естіген қалмақтар соғысқа сақадай-сай тұрады.

Ханның өзі уәзірімен мұнараға шығып, соғыстың барысын бақылап тұрады. Ал Қаржау болса, найза мен қылыш ұстаған қалың жауды көргенде зәресі ұшып, не аттан секіре алмайды, не қаруын тастай алмайды. Қолын сілкілей береді, айғайлайды — бірақ қалың шудан оның дауысы ешкімге анық естілмейді.

Байлауда тұрып, құтырып алған қара тұлпар екіленіп, жауға ұмтылады. Қызған тұлпар қалың қолды қақ жарып өтіп, әрідегі ауылдарды аралай шауып, қайтадан жауға бет түзейді.

Сол маңда бір кісі екі қорасын біріктірмек болып көлденең шығарып қойған бөрене бар екен. Тұлпар сол жерден өте бергенде бөрене атқа ілініп, қоса кетеді. Мұны көрген қалмақтардың зәресі ұшып, тым-тырақай қаша жөнеледі. Бөрене қаққан әлденеше адам мұрттай ұшады.

Бөпе хан «батырдың» мына әрекетіне сүйсініп, қамалда әзір тұрған сарбаздарын қақпадан шығарып, жауды қуады. Сөйтіп, ел жеңіске жетеді.

Той және шынайы сарбазға айналу

Міне, осыдан кейін Бөпе хан Қаржаудың «ерлігін» мойындап, үлкен той жасайды да, қызын қосады. Содан былай Қаржау батыр шынымен-ақ нағыз сарбаз болыпты.