Тәңірімнен күнде
Жоспар
-
I
Арды биік ұстап өткен азамат
-
II
Отты жылдар елесі
- 1 Бәрі де майдан үшін, Жеңіс үшін!
- 2 Ел үшін туған ерлер
- 3 Майдандағы қазақ қыздары
- 4 Соғыс елесі ақындар шығармаларында
-
III
Біз — бейбіт елдің ұланымыз
Отты тақырыпқа кіріспе: соғысты «сыйғызу» мүмкін емес
Жер бетін тып-типыл етуге ұмтылған, әлемге алақұйын жалын шашып, тірі жан атаулыны жалмауға жанталасқан заһарлы зұлмат — Екінші дүниежүзілік соғыс туралы жазуды бастаған сәтте-ақ, бұл тақырыпты он бетке де, жүз бетке де сыйғызу мүмкін еместігін түсіндім. Өйткені соғыс — уақытқа тәуелсіз, ешқашан өзгермейтін, ешбір сынға көнбейтін азап.
Сондықтан бұл тақырыпты шын мәнінде ашу үшін сұрапыл соғысты көзімен көрген адаммен сұхбаттасуды жөн көрдім. Жеңіс үшін өмірін, жастық шағын қиған ардагерлеріміз жыл өткен сайын азайып барады. Арамызда жүріп, Жеңістің дәмін татып жүргендері саусақпен санарлық.
Арды биік ұстап өткен азамат
Тұрмағанбет атамен сұхбат
— Сәлеметсіз бе, ата! Сіздей батырды көру — мен үшін үлкен қуаныш. Сұрақтарымды нақты әрі қысқа қоюға тырысамын. Айтыңызшы: қашан, қайда тудыңыз, соғысқа қалай шақырылдыңыз?
— Сәлеметсің бе, айналайын. 1923 жылы Қосбөлтек ауылында дүниеге келдім. 1942 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылып, 412-атқыштар полкінде екі айлық әскери дайындықтан өттім. Сол жылдың наурызында сержант шенін алып, Екінші Украин майданына жіберілдім.
— Фронтқа алғаш барған сәтте қандай күйде болдыңыз? Қорықтыңыз ба?
— Иә, қатты қорықтым. Жау ұшақтары аяусыз атқылады, танктер толассыз ағылды. Әскеріміз минут сайын сиреп, талай жауынгер көз алдымызда құлап жатты.
— Соғыс аяқталғанда қайда едіңіз?
— Кіші лейтенантқа дейін көтерілдім. Румыния мен Венгрияны қорғауға қатыстым. Кейін Будапештке жіберілдім. 1944 жылдың желтоқсанында бір ұрыста ауыр жараланып, әскери госпитальға түстім. 1945 жылы соғыс бітісімен, бірнеше әскери марапатпен елге оралдым. Қуаныштан жүрегім тоқтап қала ма деп те ойладым.
— Қазір кімдермен тұрасыз?
— Жұбайым Бибиажармен 60 жыл бірге ғұмыр кештік. Төрт қыз, бес ұл өсірдік. Қазір жұбайым қасымда жоқ, бірақ немере-шөберелерімнің қызығын көріп отырмын. Өзімді ең бақытты жан санаймын.
Осы сұхбаттан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанына жарты ғасырдан асса да, отты жылдардың елесі халық жүрегінен өшпегенін айқын сезіндім.
Отты жылдар елесі
Соғыс — жарасы жазылмайтын тарих
Ақындар жырлағандай, «қанша үйде сөніп қалды оттар» — әр шаңыраққа түскен жара уақыт өтсе де оңай жазылмайды. Елдің елдігін, ердің ерлігін сынаған аласапыран шақта қазақ халқы парасаттылықты, адалдықты, жүрек тазалығын биік ұстады.
Ой өзегі
«Адал адам Отанын сүйеді. Адал, ақ жүрекке Отан — анасындай. Отанның дегенін істеу — қуаныш, мақтаныш».
— Баубек Бұлқышев
Қаруынан да күшті нәрсе
«Біздің үрейді жеңетін ең күшті қаруымыз бар: ол — Отанға деген сүйіспеншілік».
— Бауыржан Момышұлы (ой түйіні ретінде)
Сандар сөйлегенде: жаудың ауқымы
Соғыстың алғашқы кезеңінде гитлершілдер 190 дивизияны, шамамен 5 мың ұшақты, 3700-дей танкті, 50 мыңнан астам қару мен минометті шабуылға шығарды. Кеңес жеріне басып кірген жау әскерінің жалпы саны 5,5 миллионға дейін жетті. Олар Баренц теңізінен Қара теңізге дейінгі алып майдан шебінде соғыс ашты.
Алайда халық рухы сынбады: ел Отанын қорғауға тұтастай көтерілді.
1) «Бәрі де майдан үшін, Жеңіс үшін!» — тыл еңбегінің салмағы
Майданға кеткен мыңдаған азаматтың орнын тылда әйелдер мен балалар, мүгедектер мен қарттар басты. Тәуліктеп тынымсыз еңбек ету қалыпты жағдайға айналды. Қатал тәртіпке қарамастан, халық ұйымшылдықтың үлгісін көрсетті.
Естелік үні
Бұл күндерді мен бүгінде 89 жасқа келген әжемнің әңгімелерінен елестетемін. Соғыс басталғанда ол 24 жаста болып, шахтада жұмыс істеген. Жалғыз қызы Нұрғайшаны үйде қалдырып, таңнан кешке дейін дамылсыз еңбек еткен.
Әжем айтатын соғыс кезіндегі ән (толығырақ)
Басталды ойсыз жерден мына соғыс,
Отырмыз Сталинде болып қоныс.
Ештеңе көрмеген әйел сорлы,
Шахтада ұйымдасып болдық таныс.
Норманы толтыруға жан ұшырып,
Қостайтын жетпіс адам жұмысшы бар.
Налымаймын қиындықты осынау іске,
Жүретін еркек ісі түсті бізге.
Отанды қорғаушыдан артық па жан —
Жалын ішке сыймай кетеді тек бізге.
Әжем әнін аяқтағанда: «Құдай сендердің бастарыңа бұл күндерді бермесін», — деп күрсінеді.
Өнеркәсіп пен өндіріс: майдан қажеті үшін
Қысқа мерзім ішінде Қазақстанда түсті металлургияда ондаған рудник, шахта, байыту фабрикасы ашылды. Ақтөбе ферроқорытпа зауыты, Теміртаудағы металлургия зауыты, Гурьев мұнай айдау зауыты іске қосылды. Кенді Алтай өнімдері, Шымкент қорғасыны, Балқаш мысы, Ақтөбе ферроқорытпалары, Қарағанды көмірі, Ембі мұнайы — барлығы да майдан қажетіне жөнелтіліп жатты.
Қонақжайлық пен адамгершілік: қиын шақтағы кең жүрек
Сұрапыл жылдарда да халқымыз адамшылық қасиетін жоғалтпады: Ресейден, Украинадан, Беларусьтен және өзге республикалардан келген баспанасыз миллиондаған босқын мен жетім-жесірді бауырына басты. Өз үйін де, соңғы нанын да бөлісті. Бұл — Жеңіске бастар рухани тірек болды.
2) Ел үшін туған ерлер
Дүниені дүр сілкіндірген соғыста қазақтың 497 азаматы Кеңес Одағының Батыры атағын алды. Ел басына күн туған сәтте Қабанбай, Бөгенбай, Амангелді батырлардың ұрпағы қолына қару алып, елін қорғауды парыз санады.
Жалынды ант
«Фашистік құзғындар халықты құлдыққа түсірмек... Бұлай болмақ емес! Қазақтар қасық қаны қалғанша шайқасады деп ант етеміз!»
— Рақым Қондыбаевтың ой желісі бойынша
Ерлік символдары
- Баубек Бұлқышев — жалынды публицист, жауынгер.
- Бауыржан Момышұлы — әскери шеберлік пен ерліктің тұлғасы.
- Рахымжан Қошқарбаев — Рейхстагқа алғашқылардың бірі болып ту тіккен батыр.
Бауыржан Момышұлы: мінезі мен мұрасы
Б.Момышұлының даңқты жолы генерал-майор И.В. Панфилов басқарған 316-атқыштар дивизиясымен Мәскеу түбіндегі шайқастардан басталды. Ол полк командирінен дивизия командиріне дейін көтерілді, әскери стратегия мен тактиканы ұтымды қолдана білді. Оның есімі батырлықтың символына айналды.
«Есімі ер жүрегінде сақталған ер ғана бақытты», — деген сөздің өзі оның мұрасының өлшеміндей.
Ерлік шежіресінен бір үзік
«Россия кең-байтақ, бірақ шегінерге жер жоқ — артымызда Москва!» деген Василий Клочковтың сөзі халыққа ұран болды. 1941 жылғы 16 қарашада Дубосеково түбіндегі шайқаста танк жоюшылар тобы жаудың он сегіз техникасын тоқтатып, жолын кесті. Бұл ерлік уақытпен бірге аңызға айналды.
Сол соғыста қазақтың талай батыр ұлдары — Т.Тоқтаров, М.Ғабдуллин, Н.Әбдіров, С.Баймағамбетов және басқа да жауынгерлердің есімі тарихта қалды.
3) Майдандағы қазақ қыздары
Майданда аруларымыз да ауыртпалық көтерді. Нәзік жанды қыз-келіншектер жеңілдік сұрамай, жауынгерлермен бір сапта жүрді. Олардың қайсарлығы сарбаздарға рух, күш-қуат берді.
Ерліктің қос қанаты
Әлия Молдағұлова мен Мәншүк Мәметованың есімі — бүгінгі ұрпаққа ерліктің айрықша үлгісі.
Бір өтініштің салмағы
«Майданға жіберетін ешкімім жоқ... сондықтан менің өзімді жіберуді өтінемін», — деген Мәншүктің сөзі жас жүректің қайтпас өрлігін танытады.
Жаралыларды өлімнен арашалаған, от пен оқтың ортасында жүрген көптеген қазақ қыздары орден-медальдармен марапатталды. Алайда олардың көбі туралы дерек аз, талай есім белгісіз күйде қалып келеді. Бұл — тарих алдындағы қарыз.
4) Соғыс елесі ақындар шығармаларында
Соғыс жылдары ақын-жазушылар халықтың мұңын мұңдап, жырын жырлады. Шығармаларда жауға деген өшпенділік, елді бірлікке шақырған үндеу анық сезілді.
Жамбыл
«Ленинградтық өренім» толғауы 900 күн қоршауда қалған қалаға қуат берді: радио арқылы тарап, плакат болып ілінді, газеттерде басылды.
Нұрпейіс Байғанин
Майданға көмекті күшейту, жауынгер рухын көтеру — оның негізгі тақырыптарының өзегі болды. Жырларында кек пен қайрат оты анық көрінді.
Қасым Аманжолов
«Ақын өлімі туралы аңыз» поэмасы — ерлікпен қаза тапқан Абдолланың бейнесі арқылы отансүйгіштікті биіктеткен шығарма.
Жігердің формуласы
«Қасиет-күші ұлы Отанның, қанатын бер қыран құстың! Ашуын бер арыстанның, жүрегін бер жолбарыстың!»
— Қ. Аманжолов, поэмадан
Біз — бейбіт елдің ұланымыз
Бүгін, 9 мамыр — Жеңіс күні. Бұл күнді майданның алғы шебінде ерлік көрсеткен ардагерлер де, тылда қажырлы еңбекпен жеңісті жақындатқан жандар да, көз жасын жұтып күткен аналар мен қыздар да еске алады.
Осынау Ұлы Жеңіс күнінде біз Отан үшін жанын пида еткен, туған-туысқанына қайтып оралмаған қаһарман ерлерді ел болып еске түсіреміз. Бұл — қуанышпен қатар, құрбандықтың да күні. Аналар мен жесірлердің жүрегі әлі де сыздайды.
Бүгін — өткенге тағзым, ерлікке құрмет, бейбітшілікке жауапкершілік.