Республика ғыл
Қазақстанда ғылыми ой-пікірдің тууы ежелгі замандардан бастау алады. Археологиялық зерттеулер мен жазба деректер Жетісуда, Орталық және Шығыс Қазақстанда VI–VIII және IX–XI ғасырларда-ақ қалалар мен қоныстар мәдениеті жоғары деңгейде болғанын көрсетеді. Бұл мәдениеттің иелері — жергілікті түркі тайпалары: оғыздар, қарлұқтар, қимақтар, қыпшақтар. Олар көркемөнерін, қолөнерін және жазуын қалыптастырды.
Ислам дәуірі және қалалық білім кеңістігі (VIII–XI ғғ.)
VIII–XI ғасырларда Орта Азия мен Қазақстан аумағы араб халифатының ықпалына түсуімен өңірде ислам діні кең тарады, ал мәдени өмірде араб мәдениетінің әсері күшейді. Батыс Еуропада латын тілі қандай рөл атқарса, халифат кеңістігінде араб тілі де халықаралық әмбебап тілге айналды. Соған қарамастан жергілікті мәдениет пен тіл сақталып қалды.
Орта ғасырлардағы қалалар базарларымен және қолөнершілерімен ғана емес, ақындарымен, ғалымдарымен, суретшілерімен, бай кітапханалары және оқу орындарымен де танылды. Бұл кеңістікте ғылымды дамытуға арабтар жаулап алған өңірлерден шыққан көптеген талантты ғалымдар белсене қатысты.
Отырар феномені және әл‑Фараби мұрасы
Қалалардың ішінде Үндістан мен Қытайдан Еуропаға баратын «Жібек жолы» торабында орналасқан Отырар (Фараб) ерекше көзге түсті. Отырар кітапханасы қолжазба қорының байлығы жөнінен Египеттегі Александрия кітапханасынан кейінгі аса ірі кітап қоймаларының бірі ретінде аталады.
Тұлғалар және ғылыми шоғыр
- Әбу Наср әл‑Фараби — жүзден астам ірі еңбектер қалдырған ұлы ғалым.
- Өңірден шыққан өзге ойшылдар: Әбу Райхан әл‑Бируни, Әбу Абдаллаһ әл‑Хорезми, Әбу Әли ибн Сина, Әбу Жафар ат‑Туси, Рудаки және басқалар.
- Ғаббас әл‑Жәуһари (IX ғ. I жартысы) — астроном әрі математик; белгілі астрономиялық кестелерді жасауға қатысты.
- Отырарлық ғалымдар қатарында Ысқақ әл‑Фараби және араб тілінің 40 мың сөзден тұратын түсіндірме сөздігін жасаған Исмаил әл‑Жауһари әл‑Фараби аталады.
- Ертіс жағалауындағы қимақтар арасынан географ әрі тарихшы Жанах ибн Хақан Қимақи шықты.
Қарахан дәуірі: әдебиет пен ойдың биігі
X–XI ғасырларда қазіргі Қазақстан аумағында өмір сүрген Қарахан әулеті мемлекетінде ақын әрі ойшыл Жүсіп Баласағұни өз шығармаларын жазды. Оның 1069 жылы жазылған «Құтадғу білік» еңбегі көптеген елдерге таралып, бүгінге дейін ғылыми назарда.
Ортағасырлық өркениеттің дамуында Ежелгі Грекия мәдениетінің ықпалы айқын. Шығыстың озық ойшылдарының ғылым мен мәдениетке қосқан үлесін Еуропа ғалымдары да мойындаған: X–XII ғасырларда Шығыс ғалымдары еңбектерінің Францияда, Италияда, Испанияда және өзге елдерде аударылып, кең таралуы соның дәлелі. Мысалы, Ибн Синаның «Медицина каноны», әл‑Хорезмидің «Алгебрасы мен теңдеуі», Ибн Рушд еңбектері.
IX–XI ғасырлардағы ғылым мен мәдениет өрлеуін сипаттай отырып, орыс шығыстанушысы Н.И. Конрад ғылыми айналымға «Шығыстың дәуірлеуі» ұғымын енгізді.
XVI–XVII ғасырлар: тарихи ой және жазба дәстүр
Кейінгі кезеңдерде ғылым мен мәдениет қарама-қайшылықты әрі шектеулі жағдайда дамыды. Жоңғар және өзге де жойқын шапқыншылықтар өңірдің жағдайын күрделендірді.
XVI ғасырда Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашиди» еңбегі шыншыл әрі айқын тарихи шығарма ретінде бағаланады; оның маңызы бүгінге дейін жойылған жоқ.
XVII ғасырда Қыдырғали Жалайыридің «Жамиғ ат‑Тауарих» шежірелер жинағы XIII–XV ғасырлардағы қазақ халқы тарихы мен этнографиясы бойынша құнды деректеме саналады және тілі қазіргі қазақ тіліне өте жақын.
XVIII–XIX ғасырлар: академиялық зерттеулердің кеңеюі
XVII ғасырдың соңы — XVIII ғасырдың басынан бастап Ресей және Батыс Еуропа ғалымдары Қазақстан аумағын, халқын, тарихын, мәдениетін, тұрмысын жүйелі түрде зерттей бастады. Алғашқы зерттеушілердің бірі — орыс картографы С.У. Ремезов; ол «Сібір халықтары және олардың шекаралары туралы сипаттама» еңбегін қалдырды.
Экспедициялар және картаға түсіру
- XVIII ғасырдың алғашқы ширегінде И.Д. Бухгольц, С. Лихарев, И. Унковский және басқалардың экспедициялары Ертіс алабын, Зайсан көліне дейінгі өңірді, Тарбағатай мен Жетісу Алатауы сілемдерін зерттеді.
- А. Бекович‑Черкасский экспедициясы Арал және Каспий теңізі аумақтарын картаға түсіріп, қазақтар туралы этнографиялық мәліметтер жинады.
Ресей Ғылым академиясы және жүйелі зерттеу
Қазақстан Ресейге қосылғаннан кейін (1731) ғылыми зерттеу кеңірек әрі жедел қарқынмен қолға алынды. 1725 жылы құрылған Ресей ҒА 1733 жылы-ақ экспедиция ұйымдастырды. 1733–1771 жылдары Батыс Қазақстанға көптеген экспедициялар келді; оларды С.П. Крашенинников, И.Г. Гмелин, П.С. Паллас, И.П. Фальк, П.И. Рычков және басқалар басқарды.
Орынбор тұрақты экспедициясына И.К. Кирилов, П.И. Рычков, В.Н. Татищев жетекшілік етті. Татищев еңбектерінде қазақтардың этногенезі, тұрмысы, мәдениеті мен әдет‑ғұрпы алғаш рет ғылыми әдебиетте жүйелі баяндауға талпынды.
XIX ғасырдағы іргелі еңбектер мен ықпал
А.И. Левшин «Қырғыз-қазақ немесе қырғыз-қайсақ ордалары мен далаларының сипаттамасы» (1832) атты үш бөлімді іргелі еңбегінде қазақтардың тарихын жан-жақты баяндады. Ш.Ш. Уәлиханов оны «қазақ халқының Геродоты» деп атап, монографиясын ғылым үшін қымбат қазына деп бағалады.
П.П. Семенов‑Тян‑Шанский, Н.М. Пржевальский, Г.Н. Потанин өлкені зерттеумен қатар, XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында демократиялық ғылыми ойдың қалыптасуына ықпал етті. Сондай-ақ В.В. Григорьев, Е.П. Михаэлис, П.Е. Маковецкий секілді тұлғалар қазақ ағартушылары Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, Абай Құнанбаев дүниетанымының қалыптасуына әсер етті.
XX ғасыр басы: білім тапшылығы және ғылыми зерттеудің кешігуі
XX ғасырдың басында Қазақстан біртіндеп капиталистік қатынастар аясына тартылғанымен, патриархаттық‑феодалдық қатынастардың үстемдігі және отаршылдық саясаттың қысымы әлеуметтік әрі ұлттық прогресті тежеді. Қазақ балаларының басым бөлігі ауыл медреселерінде ғана оқып, оқу көбіне діни мәтіндерді жаттаумен шектелді. 1916 жыл қарсаңында қазақ жерінде санаулы ғана орыс және орыс‑қазақ мектебі жұмыс істеп, оларда 19 370 қазақ баласы оқыды.
Табиғи шикізат қорлары мол болғанына қарамастан, Қазақстан тұтас алғанда 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін ғылыми тұрғыдан терең зерттелмей келді.
1920–1945: ғылыми инфрақұрылымның қалыптасуы
1920 жылы академик И.М. Губкин басшылығымен Жайық‑Ембі мұнайлы ауданын зерттеу ұйымдастырылды. Сол жылы Қарағанды және Екібастұз көмір алаптарын зерттеу, этнографиялық және археологиялық барлау экспедициялары басталды.
1919 жылы Қырғыз (Қазақ) ревкомы штабы жанынан тарихи‑статистикалық бөлім құрылып, ол 1920 жылы ғылыми комиссия ретінде (кейін ҚазАКСР Халық ағарту комиссариатының Академиялық орталығы) қайта ұйымдастырылды.
1920 жылы Ресей ҒА‑ның Табиғи өндіргіш күштерді зерттеу жөніндегі тұрақты комиссиясы Қазақстанның жер қойнауын, өсімдіктері мен жануарларын, жалпы табиғатын, сондай-ақ мәдениетін, тұрмысын, тілін, этникалық үдерістерін кешенді зерттеу үшін тұрақты және маусымдық экспедициялық отрядтар құрды.
Алғашқы мемлекеттік ғылыми мекемелер
- Өлкелік өсімдік қорғау стансасы (1924)
- Тыңайтқыш және агрономиялық‑топырақтану ғылыми‑зерттеу институты (1926)
- Санитариялық‑бактериологиялық институт (1925)
1927 жылы КСРО ҒА‑ның қазақстандық экспедициясы құрылып, оны академик А.Е. Ферсман басқарды. 1932 жылға қарай республикада ондаған ғылыми‑зерттеу институттары мен тәжірибе стансалары, жүздеген тірек пункттері, зертханалар, метеостанциялар және геологиялық барлау ұйымдары жұмыс істеді.
Геологтар А.А. Гапеев пен Д.Н. Бурцев Қарағанды алабында жаңа көмір кен орындарын ашты. М.П. Русаков, Қ.И. Сәтбаев, Р.А. Борукаев Қоңырат, Жезқазған, Бозшакөл кен орындарында мыс қорларын барлады.
Ғылымды үйлестіру қажеттілігі нәтижесінде 1932 жылғы 8 наурызда КСРО ҒА‑ның Қазақстандық базасы құрылды (алғашында зоология және ботаника секторлары). Кейін база Қазақ бөлімшесіне айналып, институттар жүйесі жедел дамыды: геология, тіл‑әдебиет‑тарих бағыттары, топырақтану және география секторлары, ботаника бақтары, медицина және ауыл шаруашылығы институттары ашылды.
1940 жылы Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының (ВАСХНИЛ) Қазақ бөлімшесі құрылып, саладағы ғылыми мекемелердің жұмысын үйлестіру міндетін алды.
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары: ғылымды жұмылдыру
Соғыс жылдары республикаға көптеген ғылыми мекемелер мен жоғары оқу орындары көшірілді. Қазақстанда әлемге танымал ғалымдар еңбек етті: И.П. Бардин, Л.С. Берг, В.И. Вернадский, Н.Ф. Гамалея, Н.Д. Зелинский, Л.И. Мандельштам, Н.В. Цицин, С.Г. Струмилин, А.М. Панкратова, А.Е. Фаворский, В.Г. Фесенков, Г.А. Тихов, Б.А. Воронцов‑Вельяминов және басқалар.
Академик В.Л. Комаров басқарған КСРО ҒА комиссиясы Орал, Батыс Сібір және Қазақстан ресурстарын қорғаныс қажетіне жұмылдыруға кірісті. Ғалымдар өндіріс үшін маңызды ұсыныстар енгізіп, қара металдар, молибден, вольфрам, марганец сияқты шикізат қорларын айқындады. Медицинада қан құю қызметі жолға қойылып, жұқпалы жараларды жедел емдеу әдістері кең қолданылды.
1942–1945 жылдары жаңа институттар құрылды: астрономия және физика, химия‑металлургия, топырақтану‑ботаника, зоология, тропиктік аурулар, кен ісі, тарих‑археология‑этнография және басқа бағыттар. Бұл кезең кейін Қазақстандағы академиялық ғылымның кең өріс алуына негіз қалады.
Тәуелсіздік кезеңі (1991–2003): ғылым саясатын қайта құру
Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін (1991–2003) ғылыми‑техникалық саланы ұйымдастыруды реформалау бойынша ауқымды жұмыстар жүргізілді. Ұлттық ғылым дамуының жаңа кезеңі басталып, ғылымды мемлекеттік қолдаудың маңызы күрт артты: Қазақстанның құқықтық меншігіне 100‑ден астам бұрынғы жалпыодақтық мемлекеттік ғылыми‑техникалық мекемелер өтті.
1992 жылғы 15 қаңтарда «Қазақстан Республикасының ғылым және ғылыми‑техника саясаты туралы» заң қабылданды. Сол жылы Президент Жарлығымен Ғылым және жаңа технологиялар министрлігі құрылып, мемлекеттік ғылыми‑техникалық саясат жүргізу, ғылыми және ғылыми‑педагог кадрларды даярлауды үйлестіру, халықаралық ынтымақтастықты ұйымдастыру міндеттері жүктелді.
2000 жылы қайта құрылған ҚР Білім және ғылым министрлігі бюджет есебінен қаржыландырылатын ғылыми‑зерттеу бағдарламаларын үйлестіретін уәкілетті орган ретінде айқындалды. Министрлік ғылымның басым бағыттарына қорларды шоғырландыру, кадрларды аттестаттау және даярлау, сондай-ақ білім мен ғылым саласындағы бірыңғай мемлекеттік саясатты іске асыру міндеттерін атқарды.
Бағдарламалық қаржыландыру және қолданбалы нәтижелер
1993 жылғы Үкімет қаулысымен ғылыми‑техникалық және тәжірибелік‑конструкторлық жұмыстарды (ҒТТКЖ) бюджеттен қаржыландыру тәртібі нақтыланып, Ғылым қоры ұйымдастырылды. Мемлекеттік қаржыландырылатын жобаларға ғылыми‑техникалық сараптау енгізіліп, есеп беру құжаттарын тіркеудің бірыңғай тәртібі бекітілді. Осылайша бағдарламалық‑мақсатты қаржыландырудың нормативтік‑құқықтық негізі қалыптасты.
Нақты әзірлемелер мен өндірістік енгізілімдер
- Машина жасау, атом өнеркәсібі және энергетиканы дамытуға қатысты мемлекеттік бағдарламалар жобалары әзірленді.
- Тау‑кен металлургия кешенін дамытудың тұжырымдамасы дайындалды.
- Жоғары тиімді катализаторлар, көмір мен тақтатасты сұйылтып өңдеуге қатысты технологиялық жобалар ұсынылды.
- Астық пен күріштің жаңа сорттары шығарылды.
- Жылу және электр есептегіштер, су есептеу аспаптары, жедел медициналық куәландыру құрылғылары өндірісте қолданылды.
- Отандық компьютерлер және тұрмыстық‑өндірістік электрондық құрылғылардың бірқатар үлгілері шығарылды; 1998 жылдың соңына дейін 30 шағын кәсіпорын мен өндіріс іске қосылды.
Ғалымдар мемлекеттік басқару үдерістерін ғылыми негіздеуге де үлес қосты: қазақ философиясы тарихының кешенді зерттеулері, мәдениеттер ықпалдасуы контексіндегі ғылым методологиясы, конституциялық үдерістің дамуы, еуразиялық интеграция, геосаясат және демографиялық болжамдар әзірленді. Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі, аймақтардың өндіргіш күштерін оңтайландыру, сондай-ақ М.Әуезов шығармаларының 50 томдық академиялық толық жинағын дайындауға қатысты зерттеулер жүргізілді.
Халықаралық мойындалу және ғылыми дипломатия
ҚР Үкіметі жанынан іргелі және қолданбалы ғылым мен техниканы дамытудың мемлекеттік басымдықтары мен болжамына жауапты консультативтік‑кеңес органы — Жоғары ғылыми‑техникалық комиссия (ЖҒТК) құрылды.
1999 жылы академик Қ.И. Сәтбаевтың 100 жылдығы ЮНЕСКО қолдауымен атап өтілетін мерейтойлар қатарына енгізілді. 15–23 сәуір аралығында Париждегі ЮНЕСКО штаб‑пәтерінде халықаралық ғылыми симпозиум өтіп, «Қазақстан ғылымы өткен шақтан болашаққа» атты көрме ұйымдастырылды. Экспозицияда ғылыми ой‑пікір тарихы, Сәтбаевтың ғылым ұйымдастырудағы рөлі, геологиялық ресурстар, минералдық шикізатты өңдеу, ауыл шаруашылығы ғылымдарының жетістіктері секілді бағыттар қамтылды.
Сол жылы 26 маусым — 1 шілде аралығында Будапештте ЮНЕСКО және халықаралық ғылыми қауымдастық бастамасымен «XXI ғасырдағы ғылым. Жаңа міндеттер» тақырыбында дүниежүзілік конференция өтті.
2000 жылы ҚР Үкіметінің қаулысымен ғылыми‑техникалық саланың тұрақты дамуын және инновациялық талаптарға сай әлеует қалыптастыруды көздейтін Қазақстанның ғылым және ғылыми‑техникалық саясатының тұжырымдамасы мақұлданды.