Қазақша рефераттар

Жолбарыс Абдуллаұлы (1690 - 1740) - Ұлы жүз ханы

Тарих Ұлы жүз XVIII ғасыр

Жолбарыс хан дәуірі: бытыраңқылық пен сыртқы қысым арасындағы таңдау

Жолбарыс Абдуллаұлы (1690–1740) — XVIII ғасырдың бірінші жартысында Ұлы жүзді басқарған хан. Оның билік еткен кезеңі Қазақ хандығындағы орталықтану әлсіреп, жүздер арасындағы саяси бірлік бұзылған, ал жоңғар қаупі ең жоғары деңгейге көтерілген уақытпен тұспа-тұс келді.

Тәуке ханнан кейінгі дағдарыс

1718 жылы Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін қазақ хандарының бір орталыққа бағыну мақсаты орындалмай қалды. Ел ішінде алауыздық күшейіп, бытыраңқылық тереңдей түсті. Таққа отырған Болат ханның беделі әлсіз болды: билігі атақ деңгейінде ғана қалып, нақты саяси ықпал төмендеді.

Жүздердегі билік бөлінісі

  • Орта жүз
    Сәмеке хан
  • Ұлы жүз
    Жолбарыс хан
  • Кіші жүз
    Әбілхайыр хан

1730 жылғы тақ таласы және майдан шебінің әлсіреуі

1730 жылы Болат хан қайтыс болғаннан кейін таққа талас өршіді. Негізгі үміткерлердің бірі — Болат ханның інісі, Орта жүздің ханы Сәмеке (Шахмұхамед) болды. Сонымен бірге қалмақтарға қарсы соғыста ерлігімен танылып, зор бедел жинаған Кіші жүз ханы Әбілхайыр да аға хандыққа үміткерлік білдірді.

Дегенмен аға хан болып Болат ханның үшінші ұлы Әбілмәмбет сайланды. Бұл шешім Әбілхайырдың наразылығын туғызып, ол майдан шебінен әскерін алып кетті. Заңды мұрагерлікке лайық тұлғалардың бірі ретінде қарастырылған Сәмеке де өз әскерімен Шу бойымен Бетпақдалаға қарай шегінді. Осы реніштер жоңғарларға қарсы қорғаныс шебінің әлсіреуіне әкелді.

Жоңғар қысымы: тәуелділікті мойындауға мәжбүрлік

Қорғаныс қуаты әлсіреген тұста Ұлы жүз ханы Жолбарыс өзіне қараған қазақ рулары мен Ташкент тұрғындары атынан Жоңғар хандығына тәуелділігін мойындауға мәжбүр болды. Ол жоңғар әскербасына алым-салық төлеп тұруға келісім берді. Бұл — әскери-саяси қысым жағдайында жасалған амалсыз қадамдардың бірі еді.

Ресейге бағытталған дипломатиялық әрекеттер

1733: елшілік сапары

1733 жылы Ұлы жүз ханының елшілері Аралбай мен Оразкелді Кіші жүздегі Ерәлі сұлтанмен бірге Ресейге барып, патшайым Анна Иоановнаға Ұлы жүздің Төле биі және Қодар, Сатай, Хангелді, Бөлек сияқты батырларының атынан жазылған хатты тапсырды.

1738: бодандық ниеті

1738 жылы Жолбарыс хан Ресей бодандығын қабылдау ниетін білдіріп, Ресей үкіметіне хат жолдады. Сол жылдың қыркүйегінде Анна Иоановна Жолбарыс ханның атына арнайы грамота жіберіп, оның өтінішінің қабылданғанын мәлімдеді.

Неліктен бұл саясат толық жүзеге аспады?

  • Жоңғар билеушілерінің қарсылығы.
  • Ресей мен Ұлы жүз арасында тұрақты саяси қарым-қатынастардың қалыптаспауы.

1739: Абылаймен бірлескен күрес және азат етілген қалалар

1739 жылы Жолбарыс хан Абылай ханмен тізе қоса отырып, жоңғар басқыншыларына қарсы күрес ұйымдастырды. Нәтижесінде Ташкент пен Сайрам қалалары жоңғар әскерлерінен азат етілді. Бұл кезең Жолбарыс ханның тек дипломатиямен ғана емес, әскери-саяси қимылмен де ықпал еткенін көрсетеді.

1740: қаза болуы және тарихи бағалау

1740 жылы сәуірде Жолбарыс хан Ташкент тұрғындарының қолынан қаза тапты. Орыс тарихшысы А. Левшин қазақтар туралы еңбегінде Жолбарыс хан қайтыс болғаннан кейін Төле бидің Ташкентті алты жыл бойы үздіксіз басқарғанын атап өтеді.

Жолбарыс ханның іс-әрекеті Қазақ мемлекетінің құрылуы мен даму үдерісіндегі күрделі кезеңдерде айрықша маңызға ие болды. Ол тарихта XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы дербес билеушілердің бірі ретінде қалды.

Дереккөз туралы ескерту

Материал мазмұны «KZ портал: Қазақша рефераттар жинағы» санатындағы дерекке сүйене отырып өңделіп, тілдік тұрғыдан редакцияланды.