Алаш қозғалысы

Нұрмағамбетова Салтанат Қуандыққызы

Ақтөбе қаласы, №51 гимназия, тарих пәні мұғалімі

1913 жылдың ақпанынан бастап Орынборда жарық көрген «Қазақ» газетінің негізін қалап, бағытын айқындаған тұлғалардың бірі – Әлихан Бөкейхан. Ол редакциялық жұмыстың барлық ауыртпалығын көтеріп, газеттің ең белсенді әрі өнімді авторларының қатарында болды.

1913–1918 жылдары «Қазақ» басылымы А. Байтұрсынұлы, Ә. Бөкейхан және М. Дулатұлының табанды еңбегімен жалпыұлттық деңгейге көтеріліп, ұлт-азаттық қозғалыстың баспасөздегі үніне айналды. Дәл осы кезеңде басылым қазақ қоғамында отаршылдық пен феодалдық езгіге қарсы күрес идеологиясының қалыптасуына қызмет етті.

1917 жылғы 5–13 желтоқсан аралығында Орынборда өткен Екінші жалпы қазақ съезі Алаш автономиясы құрылғанын жариялап, үкіметін сайлады. Бұл оқиға Ресей империясы ауқымында аса ірі саяси оқиға болып көрінбеуі мүмкін. Алайда отарлық езгідегі қазақ қоғамы үшін оның тарихи маңызы айрықша еді: бұл – XVIII ғасырдан бері жүргізілген азапты күрестің саяси қорытындысы болатын.

Алашорда – Халық Кеңесі үкіметін өмірге әкелген жалпыұлттық күрестің алдыңғы қатарында ұлттық интеллигенция тұрды. Олардың ортақ ұстанымы айқын еді: отарлық езгі мен феодалдық мешеулікте аяқасты болған ұлттық мүддені қорғап, елді өркениетті мемлекеттер қатарына қоса алатын бірден-бір жол – ұлттық мемлекеттік құрылым қалыптастыру.

Уақыт көрсеткендей, тәуелсіз, дербес мемлекет құру бағытын таңдаған қазақ қоғам қайраткерлері қателескен жоқ. Ұлттық теңсіздік бар жерде саяси институттарға сұраныс табиғи түрде туындайды; ал сол негізде пайда болған мемлекет жалпыұлттық мұраттарға жетуді көздейтін шараларды жүзеге асыруға міндетті. Бұл – тарихи заңдылық.

Әлихан Нұрмұхамедұлы 1866 жылы бұрынғы Семей облысы Қарқаралы уезі Тоқырауын болысының жетінші ауылында дүниеге келген. Қазіргі әкімшілік бөлініс бойынша бұл өңір Жезқазған облысы, Ақтоғай ауданы, Қаратал аумағына сәйкес келеді.

Әкесі – Нұрмұхамед, анасы – Бегімханым. Екеуі де оқу-білімге жақын, парасатты жандар болған. Әлиханның үлкен атасы – Бөкей, Барақ сұлтанның ұлы. Әулет тарихы ел билеу ісімен де, ұлт тағдырындағы күрделі кезеңдермен де сабақтасып жатыр.

XIX ғасырдың соңында Ресей империясында саясаттан тыс қалған түкпірді табу қиын еді. Әлихан 1880-жылдары Омбы қаласында техникалық училищеде оқыды. Ал үлкен саясаттың мәнін терең түсінген кезеңі — Санкт-Петербургтегі Орман-техникалық институтында өткен студенттік жылдары.

Ол пікірталасқа толы ортада Ресейдің даму жолдары туралы қайшылықты көзқарастармен бетпе-бет келіп, өз ұстанымын қалыптастырды. Замандастары оның сол кезеңде марксизм төңірегіндегі айтыстарға белсенді қатысқанын да атап өтеді.

1895 жылы Әлихан Омбыға келіп, ішкі Ресейден қоныс аударушылардың жағдайын зерттеуге арналған Половцев экспедициясына қатысуға талпыныс жасайды. Экспедиция жұмысына рұқсат берілмеген соң, Омбыда қалып, орман шаруашылығы училищесіне математика пәнінің оқытушысы болып орналасады. Осы тұста ол социалистік бағыттағы «Степной край» газетінің жұмысына белсене араласады.

1896 жылы үкімет шешімімен Ақмола, Семей және Торғай облыстарындағы жер жағдайын зерттеуге арналған Ф. А. Щербина экспедициясы ұйымдастырылды. Әлихан бұл іске қызығушылық танытты, өйткені қазақ жұрты үшін ең өзекті мәселе — жер қатынастары еді.

1896–1903 жылдары жүргізілген экспедиция нәтижесінде 12 уезден жиналған материалдар негізінде 13 томдық ғылыми еңбек жарияланды. Осы жұмыс барысында Әлихан қазақ даласына қатысты отарлық саясаттың мақсат-мүддесін бұрын байқамаған қырынан аңғарып, орталық биліктің ірі отарлау шараларына дайындалып жатқанын түсінді.

XX ғасырдың басында қоныс аудару саясаты күрт күшейді: 1864–1885 жылдары Оралдың шығысына 300 мың адам көшсе, 1885–1910 жылдары бұл көрсеткіш 2,5 миллионға жетті. 1896–1905 жылдары Қазақстанның Ақмола, Торғай, Орал және Семей облыстарына 294 296 адам қоныстанса, 1906–1910 жылдары 770 000 адам көшіп келді. Қоныс аударушылардың басым бөлігі қазақ жеріне бағытталды.

Әлихан Бөкейхан секілді қазақ оқығандарының саяси көзқарасының жаңа сапаға көтерілуіне 1905 жылғы тұңғыш орыс революциясы ерекше ықпал етті. Патшалық отарлау аппаратында түрлі салада қызмет еткен қазақ зиялылары ұлттық қозғалысқа саналылық пен ұйымдасқан сипат берудің жолдарын іздеді.

Осы кезеңде олар қазақ тарихында бұрын болмаған саяси күрес тәсілдерін меңгере бастады: газет шығару, күреске үндейтін кітапшалар тарату, көкейкесті талаптар жазылған петициялар ұйымдастыру. Сан жағынан аз, тәжірибесі шектеулі интеллигенция үшін бұл – ауыр әрі жауапты міндет еді.

Әлихан Бөкейхан Ақпан төңкерісінен үлкен үміт күтті. Бірақ бұл үміт толық ақталмады: Уақытша үкімет те, оның құрамындағы кадет партиясының көсемдері де қазақ автономиясына қарсы болды. Бұған қоса, жер мәселесі жөнінде де ымыраға келу мүмкін болмады.

Осыдан кейін Әлихан кадет партиясынан шығып, қазақтан сайланған тоғыз өкілмен бірге Томск қаласында өткен Сібір автономистерінің құрылтайына қатысады. Құрылтайда болашақ Сібір республикасы құрамында Қазақ автономиясын құру мәселесі талқыланды.

Құрылтайдан оралған соң, Әлихан қазақ тарихындағы тұңғыш саяси ұйымдардың бірі — Алаш партиясын ұйымдастыруға кіріседі. 1917 жылғы желтоқсанда өткен бүкілқазақ құрылтайында Алаш автономиясы жарияланып, Ә. Бөкейхан алғашқы ұлттық үкіметтің төрағасы болып сайланды.

1919 жылы большевиктер билігінің бұрынғы алашордашыларға жариялаған кешірімінен кейін Әлихан Бөкейхан қалған өмірін ғылыми-зерттеушілік жұмысқа арнады. Алайда тоталитарлық жүйенің қысымы тоқтамады: 1937 жылы ол саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болды.

Әлихан Бөкейханның өмірі — кейінгі ұрпақ үшін азаматтық жауапкершіліктің, ұлт мүддесіне адалдықтың және білім мен парасатқа сүйенген күрестің үлгісі. Хакім Абайдың «құйрықты жұлдыз секілді — туды да көп тұрмады» деген бейнесін еске алсақ, Әлиханның ғұмыры қысқа көрінгенімен, оның сәулесі ұлт санасында әлі күнге дейін жарық болып тұр.