Оған құмалақ қанша кінәлі
Этнографиялық әңгіме
Құрмаш құмалақшы он шақты малын ерте сатып, түс ауа базардан қайтты. Ат шалдыру үшін Күрті өзеніндегі жұрт «Жаңабай көпірі» атайтын жерге келіп, аттан түсті. Осы маңда біреулер баяғыда еккен, бірақ қазір тозып бара жатқан жоңышқа бар еді — торы атын сонда тұсап жіберді.
Он-он бес қозылы қойдан бөлек, маңдайына біткен жалғыз торының жайын ойламаса бола ма? Күз таяды. Жаз биыл ерекше ыстық өтті; қыстың қатты болмауын тілейсің. Мизам өтіп, жусан басы шалғалы екі апта болды. Аптап қайтқанымен, теріскей бетте жүрсең де арқаннан, күнгейде жүрсең де маңдайыңнан қызу өтіп тұрғандай.
Жол азығы мен тыныс
Құрмаш шапанын шешіп төседі де, үстіне малдасын құрып отырды. Қанжығадан шешіп алған, сырты дорбамен қапталған қарнынан түйе көзіндей ағаш тостағанға айран құйып, бірден-ақ ішіп алды. Маңдайынан суық тер бұрқ ете түсті: күн күйдіріп тұрса да, қарындағы, местегі, торсықтағы сусынның сұп-суық тұратыны бір қызық.
Тостағанға айранды қайта құйып қойып, дорбадан базарда сарттан алған аппақ тандыр күлшенің бірін алып, шетінен үзіп жеді. Айрансыз жүрмейді: түйілмес үшін сімірмей, қорып бір ұрттады. Айран аши бастапты — тостаған бетінде қайнаған бастаудай көпіршік бұрқ-бұрқ көтеріліп, бырш етіп жарылып жатыр. Тағы бір қызығы: басқа ыдысқа құйсаң қатығы бөлініп кететін айран, қарында бірқалыпты ашып, жұмсақ күйін сақтайды.
Қоржындағы олжа
Ол айран ұрттап, күлше тістей отырып, қызыл қоржынды алдына алып, базардан алған шай-пұлын қайта қарады. Әсіресе қызыл сәтен алғаны көңілін көтерді: «Ұлбосын көйлек тігіп кисе, бір қуанып қалар» деп, шоқша сақалын, селдір қоңырқай мұртын сипап қойды.
Торысының жоңышқаны гүрсілдетіп шалғанын тыңдай отырып, қалғып кетті. Оянған соң алған дүниесін қоржынға салып, аузын түймеледі де, қоржынды басына жастап жантайды. Бірақ көп ұзамай басын қайта көтерді: кеткеніне екі-үш күн болды — бала-шағасы аман ба екен?
Қырық бір құмалақ
Құрмаш ішкі төс қалтасына қол салып, түюлі шүберекті алды. Оны жайып, ішіндегі добия құмалақты алақанына салып біраз отырды. Сосын шүберекті төсеп, құмалақты бір кезек шашты да, қайта жинап алып, төрт-төрттен қойып түгендеді: он жерде — біреуі қолында қалды. Құмалақ қырық бір, түгел.
Құмалақты үшке бөліп, алғашқы жолын тартқанда-ақ Құрмаштың өңі өзгерді. Соңғы екі жолын тартпай, қисая беріп тоқтап қалды. Көк торғын аспанға ұзақ қарап үнсіз отырды да, құмалақты қайта жинап, қайта тартты. Басқы жол тағы да алдыңғыны қайталады: қауіп бар.
Құмалақтың сөзі
«Жолға шықсаң — не атың өледі, не өзің өлесің. Үйіңе барсаң — не атың өледі, не қатының өледі.»
Тәуекел деп, аяғына дейін тартып шықты. Құмалақшының көзі шарасынан шығып кетті: бет-ауызы жыбырлап, иегі тұштандаңқырап, ішінде қатты күйзеліс пайда болды. Орнынан қарғып тұрып, қайта отыра кетті. Құмалақ жаюлы күйі тұр — бәрі сарнап сөйлеп тұрғандай.
Бір сәт құмалақты уыстап алып, өзен жағасына шашып жібергісі келді. Бірақ ашқан — өзі. «Құмалақ қанша кінәлі?» деп күрсінді. Қайта-қайта тартып көрді: айтатыны өзгермейді — үшеуіңе де қауіп, үшеуіңнің бірің өледі.
Қорқыныштың өзегі
Төңірекке жусанның ашқылтым, қоңырсыған жұпар иісі тарады. «Осы тынымсыз дүниенің мен үшін ақыры таяп қалғаны ма?» деген ой келгенде, иманы ұшып, үрейі күшейді. Жеті баланың алды тоғызға жаңа келді, кенжесі — бесікте. Әйелі жасынан сырқат.
«Егер мен кетсем, бай ағайын Ұлбосынды қатын үстіне алып, оны күң қылар; балаларды малшы-қосшы етер» деген ой жанын жегідей жеді. Ал әйелі өлсе ше? Сол ойға тірелгенде жүрегі дүрсілдеп, айдалада отырып-ақ қара терге түсті: балалар үшін екеуінің бірінің кетуі — бірдей қасірет.
Сонда да үміт іздеп, құмалақты әйелінің өз басына салып көрді. Әйелі сырттай тыныш отырғандай көрінгенімен, құмалақ тағы да қауіп барын «зарлап» айтты. «Әйелім өлсе…» дегенде көз алдына бесіктегі сәби, ши борбай балалар, жалбыр шаш жетімдер елестеді.
Торының мінезі — белгі ме?
Нақ осы кезде торы керіліп тұрып, шорылдатып зар төкті. Аяғын жинап, оң бүйіріндегі қанжығаға байланған атдорбаны бұрылып иіскеді де, бір-екі мәрте үріккендей қорс-қорс етті. «Жануар, елеріңді көріп тұр ма?» деп Құрмаштың жаны түршікті: «ат бүйіріне қараса, өледі» дейтін сөз есіне түсті.
Торы тағы да бүйіріне қарап, атдорбаны иіскеп, қайта-қайта қорс етті. Сосын отқа кірісті. Бір мезет оттағанын қоя салып, тапыр-тұпыр ете қалды. Құрмаш жанына жетіп қараса — бүгелектеп тұр. Иесін бір иіскегендей болып, қайта отқа кірді.
Құрмаш қайта орнына келіп, торының өзіне арнап құмалақ салды. Айтатын сөз — баяғы: «үшеуіңнің біреуіңе қауіп». Бірақ құмалақ ішіндегі бір белгі «шұбар атқа» меңзегендей көрінді: «Бұл қай шұбар ат? Несімен шұбар?» деген сұрақ мазасын алды.
Келген адам және шешілген жұмбақ
Бесіннен бері құмалақ тартып отырған Құрмаш күннің ұясына таяп қалғанын да аңдамады. Құмалақ жаюлы, құмалақшының мойны салбырап, екі көзі соған қадалып қалған. Сол кезде торы құлағын қадап, бір жаққа тікірейді. Құрмаш қараса — алыстан бір атты адам келе жатыр.
Құрмаш өз басына қауіп төніп тұрған шақта, жолдағы бөгде адамға көңіл бөле алмады. Ұнжырғасы түсіп, бүкшиіп отыра берді. Атты адам жанына келіп:
Диалог
— Оу, батыр, кеш батып барады. Неғып отырсың? Құмалағың не дейді?
— Жолға шықсаң — не атың өледі, не өзің өлесің дейді. Үйіңе барсаң — не атың өледі, не қатының өледі дейді. Бесіннен бері мазам кетіп, жүре алмай отырмын.
— Қане, құмалақшы, құмалағыңды көрсетші. Басқы жолын тартшы!
Құрмаш енді ғана келген кісінің өңіне қарады: астында шұбар аты бар, қараторы, шоң мұрынды, сепкіл жүзді адам. Күректей ақ сақалы желпілдеп тұр, киімі жұпыны.
Әлгі кісі ат үстінен бұйырғандай сөйлеп кетті: «Тұр да анау атдорбаңды барып алып, түбінен ұстап сілкіші». Құрмаш сенімсіздеу тұрып, атының оң жағындағы атдорбаны шешіп алып, түбінен сілкіп қалды.
Күтпеген қауіп
Жеңді білектей қара шұбар жылан сылқ етіп жерге түсті де, жоңышқа арасына сумаңдап кіріп жоғалды.
Жыланнан шошыған Құрмаш қаққан қазықтай қатып қалды. Әлгі шұбар атты кісі жай ғана: «Енді сені алатын жау жоқ, үйіңе жүре бер», — деді де, құмалаққа қайта үңілді.
«Қырық құмалақтың тілін біледі екенсің де, біреуін білмейді екенсің. Құмалақтың отыз тоғызын кәміл білесің. Қырқыншысын шала білесің. Анау құмалақ “шұбар атты кісі келеді, сол сені құтқарады” деп тұрған жоқ па?» — деді.
Ол тағы бір жайды қосты: Құрмашты «сегізінші күші құмалақпен ауыздандырған» екен. Яғни қойдың бір құмалағы жусан басына ілініп қалып, жеті күннен соң алынған құмалақпен жаңа туған бала ауыздандырылған — сондықтан бір құмалақтың «тілін» толық тани бермейді деген ишара.
Сөйтіп, әлгі кісі қоштасып, шұбар атын тебініп, жорғасын жолға салды. Құрмаш оның Тайторы Қосдәулет деген құмалақшы екенін екі жылдан кейін ғана білді. Ал өзі үйіне аман жеткен соң, құмалақ ашуды біржола қойды.
1983