Өнерді ішке сақтамай, сыртқа шығарыңдар
Хан мен Қаншайымның жоғалуы
Баяғыда байлығы жұрттан асқан бір хан болыпты. Оның жалғыз қызы — ай десе аузы, күн десе көзі бар Қаншайым екен. Қыздың сұлулығын көрген адам есінен танып қала жаздайды дейді.
Оқиғаның түйіні
- Қаншайым қырық қыз нөкерімен суға түсуге барады.
- Суға түсіп болған сәтте көктен бір қарақұс келіп, Қаншайымды көтеріп әкетеді.
- Қырық қыз жылап-сықтап, кешке қарай үйлеріне қайтады.
Қыз нөкерлері бірнеше күн бойы ханға болған жайды айта алмай қатты қиналады. Ақыры ел-жұрт жиналып, ақылдасып, сол маңдағы бір дана қарияны хан алдына жібереді. Оқиғаны естіген хан есінен танып құлап түседі. Нөкерлері абдырап қалса да, данышпан қария ғана сабыр сақтап, ханның бетіне су бүркіп есін жиғызады, басу айтып тәубасына келтіреді.
Арада біраз уақыт өткен соң хан бақсы-балгерді, қожа-молдаларды жинайды. Бірақ олардың ешқайсысы қызды кім алып кеткенін де, қайда екенін де біле алмайды.
Назар уәзірдің ұсынысы
Сол кезде ханның Назар атты уәзірі келіп: «Мұхиттың ар жағында Сәлім деген балықшы тұрады. Оның жеті өнерпаз баласы бар. Табылса, қызыңызды солар табар» — дейді. Ол тағы да бес жүз әскер қосып, темір кеме соқтырып, өзін сол жаққа жіберуді сұрайды.
Хан табанда темір кеме соқтырып, бас уәзірін Сәлім шалға аттандырады. Назар бір ай жол жүріп, мұхиттың ар жағындағы Сәлімге аман-сау жетеді. Барса, үйде шалдың өзі ғана отыр екен. Әскермен келген Назардан шал әуелде қорқып қалады.
Назар сәлем беріп, мән-жайды түгел баян етеді. Ханның алтын мөрі басылған хатын ұсынып, әдейі іздеп келгенін айтады. Сонда Сәлім шал балаларын шақырып алып: «Өнерді іште сақтамай, сыртқа шығарыңдар!» — деп, ханның өтінішін жеткізеді.
Жеті өнерпаз сапарға шығады
Жеті өнерпаз Назарға еріп, кемеге отырып кері қайтады. Елге жетуге бір-екі күн қалғанда Назар ханға сүйінші сұрауға бір жауынгерін жібереді. Хан сүйінші беріп, халыққа жариялап, бес жүз ошақ қаздырып, үлкен той жасайды. Көп ұзамай Назар да жеті өнерпазды ертіп аман-есен келеді.
Қарақұсты қуған жол және жеті өнердің күші
Бірер күн тыныққан соң, хан жеті өнерпазды Қаншайымды іздеуге аттандырады. Олар ұзақ жүріп, ақыры хан қызын көтеріп әкеткен қарақұсты табады. Жақындай бергенде құс қызды іліп алып, көкке көтеріліп кетеді.
1) Ұшу өнері
Жеті өнерпаздың үлкені ұша алады екен. Ол інілерін көтере, қарақұстың ізімен аспанға көтеріледі. Дегенмен құс пен қыздан айырылып қалып, жеті күн, жеті түн көкте іздейді.
2) Мергендік
Сегізінші күні дария жағасында отырған қарақұсты, шашын тарап тұрған қызды көреді. Қуғыншылардың дабылынан қорыққан құс қызды қайта көтерілгенде, екінші өнерпаз көздеп атып, құстың екі санын жұлып түсіреді. Қарақұс төмен қарай құлдилайды.
3) Сүңгуірлік
Қыз аспаннан шыр айналып келіп суға құлайды. Үшіншісі — сүңгуір: суға батып бара жатқан Қаншайымды дереу жағаға алып шығып, қыз жұтқан суын құсып, аман қалады.
4) Ұсталық (қорған соғу)
Кенет үлкен айдаһар пайда болып, лебімен бәрін жұтпақ болады. Төртіншісі — асқан ұста: қолындағы екі тасын бір-біріне соққанда, бес шақырым жерден тас қорған соғылады.
5) Жер астынан жол салу
Айдаһар қорғанды сыртынан орап, қыса бастағанда, бесінші өнерпаз асыл тасын шақып, бес шақырымдай жер астынан жол салады. Айдаһар қорғанды ораған күйі қалып қояды.
6) Жол болжау
Жер бетіне шыққан соң, қай жақпен қайтуды білмей дағдара бастағанда, алтыншысы бір күндік жердегі дұрыс жолды тауып береді.
7) Тағам жасау
Арып-ашып, табандары тесіліп, жүріске шамалары қалмаған сәтте жетіншісі көмекке келеді. Ол қойнындағы асыл табағын алып, бәрін тойдырады. Әл жинаған жеті өнерпаз Қаншайымды ертіп, бір күндік жолды жүріп өтіп, кейін бірнеше күнде ханның ауылына да жетеді.
Уәде, әділ төрелік және шешім
Қаншайым аман келгеніне қуанған хан ат шаптырып, үш күн той жасайды. Төртінші күні хан жеті өнерпазды шақырып: «Уәдемде тұруым керек. Бірақ сендер жеті ағайындысыңдар — қайсың маған күйеу бала болатынын өздерің шешіңдер. Мен үшін бәрің бірдейсіңдер» — дейді.
Сонда үлкені: «Әрқайсымыз істеген өнерімізді айтып өтейік, кімнің еңбегі басым болса, сол алсын», — дейді. Хан келіседі. Жетеуі де өз еңбегін алға тартады: бірі — жеті күн ұшып іздегенін, бірі — құсты атып құлатқанын, бірі — суға түскен қызды құтқарғанын, бірі — айдаһардан қорған соққанын, бірі — жер астынан жол салғанын, бірі — жол тауып бергенін, бірі — аштан сақтап тамақтандырғанын айтады.
Қарияның билігі
Хан білгіштерін жинағанда, бір қария тұрып: «Бұл жетеуінің де өнері бірдей. Бірақ қызды сүңгуірге қосыңыз: өйткені ол қызға бәрінен бұрын жетіп, құтқарып алды» — дейді.
Қалған алтауына алты ханның қызын әперіп, алты елге уәзір сайлауды ұсынады. Хан солай етеді: Қаншайымды сүңгуірге қосады, ал қалған алтауы да өз теңін тауып, ел билеп, мұратына жетеді.
Бұл ертегі ортақ істің нәтижесі бір адамның ғана еңбегімен өлшенбейтінін, ал әділ шешім кейде ең бірінші жеткен емес, ең дер кезінде құтқарған жанның жауапкершілігіне сүйенетінін аңғартады.