Сонан соң хан жаяу кісі жарастырамын депті
Бес ағайынды және егін күзеті
Ертеде бес ағайынды жігіт болыпты. Олар бір байтеректің қасына жарты жер егін егіпті. Егін піскенде, түнде біреу келіп жеп кетеді екен. Содан кейін ағайындылар егінді кезекпен күзетеді.
Алдымен үлкені күзетіп шығады, бірақ ешкімді көрмейді. Осылайша төрт ағасы төрт түн күзетіп, нәтиже болмайды. Бесінші түнде ең кішісі — Қарағылыш — күзетке қалады.
Түнгі қонақ
Қарағылыш күзеткен түні көктен бір қара бие түсіп, егінді жей бастайды. Қарағылыш оны ұстап алады.
Уәде
Қара бие: «Мені жібер. Менің бес құлыным бар, бесеуін бесеуіңе берейін», — дейді. Қарағылыш босатып жібереді.
Көп ұзамай қара бие құлындарын әкеледі: ең кішісін Қарағылышқа, қалған төртеуін төрт ағасына береді. Бәйгеге қосқанда, Қарағылыштың аты үнемі озып жүреді.
Жалмауыз кемпірдің ауылы
Бір күні Қарағылыш жұлындай жерден түтін көріп, соған қарай бет алады. Барса — жалмауыз кемпірдің үйі екен. Кемпірдің бес қызы болыпты, әрі олардың ойнайтын, жататын, тамақ ішетін үйлері бөлек-бөлек орналасқан екен.
Қыздардың үйіндегі айла
Қарағылыш қыздар ойнайтын үйге кіріп, кілемнің астына жасырынады. Қыздар келгенде кілемді көтеріп қалып, оларды шошытады. Қыздар жүгіріп шешесіне шағынады, ал кемпір оларды ұрсып қайтарады.
Қыздар қайта келіп ойнап отырған кезде, Қарағылыш оларды ұстап алып, төртеуін екі қолтығына қысып, біреуін иығына іліп, атына мініп қашады. Артынан кемпір жалынып: «Қыздарымды ертең ұзатайын, бүгін өзің қон!» — дейді.
Қарағылыш кемпірдің сөзіне келісіп, түнейді. Кешке оған төсек салынады. Бірақ сыртқа шықса, аты бір көзінен қан, бір көзінен жас ағызып тұр екен.
Ескертудің мәні
Ат: «Бүгін ұйықтама. Ұйықтасаң, сені өлтіреді. Жалмауыз кемпір темір тіс соқтырып жатыр», — деп ескертеді. Қарағылыш үйге кіріп, ұйықтамай отырады. Кемпір бірнеше рет келіп: «Ұйықта, шырағым», — деп есік жақтан бақылап кетеді. Ақыры таң атады.
Түнгі қағида
Бұл жерде қырағылық — аман қалудың шарты. Ұйқы — тұзақ.
Үш бел және айдаһардың талапы
Таңертең кемпір қыздарын ұзатып жатып: «Бұл жерде үш бел бар. Екеуіне қонбаңдар, ең шеткісіне қоныңдар», — деп ескертеді.
Күн кешкіргенде төрт ағасы ортаңғы белге қонады. Қарағылыш жалғыз өзі ең шеткі белге барып қонады. Ертеңіне Қарағылыш тұра сала, төрт ағасының жылап отырғанын көреді. Біреудің даусы естіледі: «Қарағылышты әкеп берсеңдер, жіберемін» — дейді.
Қарағылыш жақындаса — ол бір айдаһар екен. Айдаһар басқа ағаларын босатып, Қарағылышты алып қалады да: «Берімес ханның өлмес қызын әкеліп бер!» — деп бұйырады. Қарағылыш келісіп, жолға шығады.
Жолдастар: күш, мергендік, жылдамдық
Жолда келе жатып, Қарағылыш бір тауды бір тауға қосып жатқан адамға жолығады. «Не істеп жүрсің?» — десе, әлгі кісі: «Қарағылышқа жолдас болайын деп жүрмін», — дейді.
Бұдан кейін ол бір көлді бір көлге қосып жатқан кісіні, бір мергенді, сондай-ақ аса шапшаң жанды жолдас етеді. Шапшаңдығы сондай — екі отырған сауысқанның бірінің құйрығын екіншісіне кесіп апарып жалғайды екен. Сөйтіп, бәрі бір атқа мінісіп жүріп кетеді.
Күш иесі
Тауды тауға қосатын адам.
Су иесі
Көлді көлге қосатын, су ұрттап әкелетін адам.
Мерген
Қиын сәтте бір оқпен жағдайды өзгертетін.
Жүйрік
Көз ілеспес шапшаң, айлаға да, жарысқа да лайық.
Берімес ханның бес сыны
Жолаушылар екі тауды көреді: таудың бүйірінен ірің ағып жатыр екен. Төменде ханның ауылы болады. Қарағылыш ханға кіріп: «Қызыңды алуға келдім», — дейді.
Хан шарт қояды: «Бес айла жасаймын. Бесеуін де тапсаң — қызымды беремін. Таба алмасаң — өлтіремін».
Бірінші сын: ат бәйгесі
Ат жарыстырады. Қарағылыштың аты бәрінен бұрын келеді.
Екінші сын: жаяу жарыс және кемпірдің айласы
Хан жаяу жарыс жасайды. Қарағылыш жүйрікті шығарады, хан бір кемпірді шығарады. Кемпір бір шелек бал алып, жарыстың алдында жүйріктің аузына бал беріп мас қылып, ұйықтатып кетеді.
Сонда «жер тыңдаушы» алдан біреу келе жатқанын сезеді. Қарағылыш мергенге: «Ат!» — дейді. Мерген шелекті атып түсіреді. Шелектің дыңғырлаған үнімен жүйрік оянып, жерден бір уыс топырақ ала сала жүгіріп кетеді.
Жүйрік кемпірге жеткенде: «Шеше!» — дейді. Кемпір жалт қараған сәтте, жүйрік топырақты көзіне шашып жіберіп, өзі озып келеді.
Келесі сындар: темір үй
Хан Қарағылышты және жолдастарын темір үйге қамап, жан-жағынан бекітіп тастайды. Сонда көл ұрттағыш екі ұртына екі көлдің суын ұрттап әкеліп, темір үйге шашады да, бәрін аман алып шығады.
Ақыры хан қызын ұзатады. Қарағылыш жолдастарына киім бермек болады, бірақ олар алмайды да, өз орындарында қалады.
Сапардың соңы: уәде және қайта қауышу
Қарағылыш ханның қызын айдаһарға әкеліп береді де, өзі кері қайтады. Жол жүре келе, ақыры ағаларын тауып алып, аман-есен қауышады.
Түйін
Бұл хикаяда қырағылық, уәдені орындау және жолдастың қадірі ең шешуші күш ретінде көрінеді.