Батырбектің еңбектері
Шақшақ Жәнібектен басталған тарихи сабақтастық
Қазақ тарихында Шақшақ Жәнібек деген атпен белгілі Жәнібек Қошқарұлы 1693 жылы Торғай өңіріндегі Тосын құмында дүниеге келген. Ол Абылай ханның сенімді серігі болған. 1740–1741 жылдары Абылай хан жоңғарларға тұтқынға түскенде, оны құтқаруға барынша күш салғандардың бірі — осы Жәнібек еді.
1748 жылғы 11 шілдеде императрица Елизавета Петровнаның жарлығымен Жәнібек Қошқарұлына тархан атағы берілді.
Туған жері
Торғай, Тосын құмы
Тархан атағы
1748 ж., 11 шілде
Тарихи рөлі
Абылайдың серігі, тұтқыннан құтқаруға атсалысты
Дәуітбай Жәнібекұлы: әскери тәжірибе және ел ісі
Дәуітбай Жәнібекұлы 1712 жылы Торғайдың Тосын құмында дүниеге келген. Ол жасөспірім кезінен-ақ бозбалалармен бірге «мың бала» жасағында соғыс жорықтарына қатысқан. Әкесі секілді Абылай ханның сенімді серігіне айналып, хан саясатын іске асыруда маңызды қызмет атқарды.
1759 жылы тархан атағын мұрагерлік жолмен иеленген. 1783 жылы дүниеден өтіп, туған жеріне жерленген. Батырдың мәңгілік мекені «Дәуітбай қорымы» деп аталады.
Негізгі деректер
- Туған жылы: 1712
- Тархан атағы: 1759 (мұрагерлік)
- Қайтыс болған жылы: 1783
Мұса Дәуітбайұлы және Шеген Мұсаұлы: рухани ықпал мен елдік ұстаным
Мұса Дәуітбайұлы
Дәуітбайдың төртінші ұлы Мұса шамамен 1746–1747 жылдары дүниеге келіп, 1820 жылы өмірден озған. Ол Сырым Датұлы көтерілісіне қатысқан. Бұл — 1790 жылдар, яғни көтерілістің үшінші кезеңі.
1793 жылы тархан атағына мұрагерлік жолмен ие болады.
Шеген Мұсаұлы
Шеген Мұсаұлы 1785 жылы Торғайдың Тосын құмында туған. Кедей-көпшілікке қайырымды, қолы ашық болғаны үшін ел оны «Шеген мырза» деп атаған. Шеген биден 7 ұл, 2 қыз тараған.
Аймен есімді қызын Балқожа бидің баласы Алтынсарыға ұзатқан. Сол әулеттен ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин дүниеге келеді.
Неліктен тархан атағы берілмеді?
- Торғай дуанында әскери бекініс салуға қарсылық танытқаны үшін.
- Кенесары ханның саясатын қолдағаны үшін.
Қазыбек және Бірімжан Шегенұлы: әділдік, қызмет, ағартушылық
Қазыбек Шегенұлы
Қазыбек Шегенұлы 1813 жылы дүниеге келген. 1846 жылы Санкт-Петербургке баратын делегация құрамында болған. Өмірінің соңғы жылдарында екі рет алтын ленталы медальмен марапатталып, Әулие Анна және Станислав ордендерін алған.
Халқына әділ би атанып, баба жолын лайықты жалғаған Қазыбек 1869 жылы өмірден өткен.
Бірімжан Шегенұлы
Бірімжан Шегенұлы 1817 жылы туған. 1868 жылы Торғай облысы құрылғанда, Торғай уезінің Тосын болысында болыс болып сайланды.
Ол қазақ даласында тұңғыш мектепті Торғайда ашуға жиені Ыбырай Алтынсаринге қамқоршы әрі демеуші болды.
Бірімжан ұрпақтары: басқару, білім, індет пен жұтқа қарсы ұйымдастыру
Дәуренбек Бірімжанұлы
Дәуренбек Бірімжанұлы 1848 жылы Торғайдың Тосын құмында дүниеге келген. Әкесі Бірімжан қайтыс болғаннан кейін болыстыққа Дәуренбек сайланып, өмірінің соңғы жылына дейін бұл қызметті үзіліссіз атқарған.
Қорғанбек Бірімжанұлы
Қорғанбек Бірімжанұлы 1852 жылы туған. Алғашқы ұстазы — Ыбырай Алтынсарин. Ол 1864 жылы ашылған Ыбырай мектебінің алғашқы түлектерінің бірі.
Қоғамдық жауапкершілік үлгілері
- 1873 жылы Ақтөбе, Ырғыз, Торғай уездеріне шешек тарағанда дәрі-дәрмек алдыртып, талай жанды індеттен арашалауға ықпал еткен.
- 1879–1880 жылдардағы жұт кезінде халықты аман алып қалу шараларын ұйымдастырған.
- Әскери гарнизон қоймасындағы азық-түлікті өз атынан алып, елге таратып берген.
Қоғам және мемлекет ісіндегі қызмет: дума, білім, қуғын-сүргін
Ахмет Қорғанбекұлы Бірімжанов
Ахмет Қорғанбекұлы Бірімжанов 1870 жылы дүниеге келген. Торғай халқы оны 1906 және 1907 жылдары Ресейдің І және ІІ думаларына депутат етіп сайлады. Ол Думада мұсылман фракциясы төрағасының орынбасары болды.
І Думада Жер комиссиясының қырғыз аймақтарындағы заңсыз әрекеттері мен зорлық-зомбылық мәселелерін көтерсе, ІІ Думада мұсылман фракциясының жер бағдарламасын әзірлеушілердің бірі болды.
Ғазымбек Бірімжанов
Ғазымбек Бірімжанов 1896 жылы Торғайда туған. Ол білімді жастар тобымен бірге бүгінгі «Болашақ» бағдарламасына ұқсас жоспармен Германияға оқуға аттанып, Берлин университетінің ауыл шаруашылығы факультетіне түседі.
Елге қызмет етпек болып жүргенінде, 1928 жылы белгілі себептермен тұтқындалады. Үштіктің шешімімен Ақ теңіз каналының құрылысына 10 жылға жер аударылады. Жазасын өтеп елге оралғаннан кейін 1937 жылғы 9 қазанда, 41 жасында қайта ұсталып, «контрреволюциялық террористік ұйымға қатысқан» деген айыппен ату жазасына кесілген.
Мұхтар Қорғанбекұлы
Мұхтар Қорғанбекұлы 1907 жылы дүниеге келген. «Халық жауы» деген жаламен 1938 жылғы 5 мамырда сотталып, сол жылдың 6 маусымында Магаданда атылған.
Ғылымдағы ірі тұлға: Батырбек Бірімжанов
Батырбек Бірімжанов 1911 жылғы 11 желтоқсанда Орынбор өңіріндегі Бұзылық қаласында дүниеге келген. Ол Қазақстандағы химия ғылымының негізін салып, қалыптастыруға ерекше үлес қосты. 1934 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік университетінде еңбек жолын бастап, ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан қызметтерін атқарды. Ол 26 жыл бойы химия факультетін басқарып, бейорганикалық химияның дамуына зор үлес қосты.
Алғашқы қазақша оқулық
Химия пәні бойынша қазақ тіліндегі алғашқы оқулықты жазғандардың бірі — осы Батырбек.
Зерттеу бағыттары мен нәтижелері
- 100-ден астам тұзды көл зерттелді.
- 15 өзен және олардың 39 саласы зерттелді.
- Қаратау фосфориттерін қайта өңдеу бағытында жұмыстар жүргізілді.
Марапаттары
Еңбегі үшін Ленин орденімен, «Құрмет белгісі» орденімен және өзге де орден-медальдармен марапатталған.
Қорытынды: бірнеше ғасырлық үздіксіз қызмет
Дәуітбай батырдан басталған бұл әулеттің ұрпақтары қазақ халқының мәдениеті, тарихы және ғылымы жолында айрықша еңбек еткен.
Ұлт үшін тұтас бір әулеттің бірнеше ғасыр бойы үзбей, үздік қызмет етуі — кез келген халық тарихында сирек кездесетін құбылыс. Мұны мақтан тұтуға әбден болады.