Жорғасы қайда
Қорқыныштың есігі қағылған сәт
— Ойбай, орыс келді, солдат келді! — деп Ерғалидың кішкентай балалары үйге апалақтап кірді.
Үйде Ерғали пешке арқасын сүйеп, бәйбішесінің жыртылған мәсісін жамап отыр еді. Бәйбішесі Дәметкен қолындағы ұршығын айналдырып, төрде шынтақтап жатқан Жамақ деген қайнысымен сөйлесіп отырған. Балалардың дауысы шыққан сәтте-ақ үшеуі де тосылып қалды: Ерғали — тігінін, Дәметкен — ұршығын, Жамақ — әңгімесін доғарып, балалардан бетер үрпиісті.
Үй ішіндегі бір-ақ ауыз сөздің салмағы
Лапаста жатқан Мойнақ орыс көрсе үретін әдетімен сыртта арсылдап, даланы басына көтерді. Дәметкеннің даусы тіпті бәсеңдеп кетті:
— Құдай-ай, өзің сақтай гөр! Жылдың өзі ауыр. Орыс орманда көбейіп кетті. Қылышын сүйретіп үйге кіріп келгенде, зәре-құтым қалмайды!
Жамақ та орын ауыстырып, қашуға ыңғайланған адамша тізерлей қалды. Ерғали болса, қолындағы былғарыны біресе киіздің астына, біресе қобдыға тығып әлек: солдат көзіне ілінсе, титтей жамаулықты да тартып әкететіндей көрінді.
Көз алдына кеше ғана келген солдат елестеді. Көрші поселкедегі большевиктерді ұстауға келген отрядтың адамы екен. Басында қазақ тымағы, аяғында жаңа былғарыдан тіккен жарма қоныш, сатиян етік. Киіміне қарап қазақ шығар деп жақындай бергенде, оның орыс екенін бір-ақ білген.
Солдат «Сенікі бәлшебек бар» деп бүркіттей түйілгенде, Ерғали жанын қоярға жер таппай сасқан. Ол кездегі үкімет үшін «болшевик» атаулының жексұрын көрінетінін сезетін. «Мені большевик деп тұр ма?» деген үреймен солдатты жалынып үйге кіргізген. Сонда баласының болыскей ер-тоқымын көріп қалып, солдат оны қолтыққа қыса кетеді. Алма дейтін Ерғалида дәрмен бар ма — бармағын тістеп қала берген.
Солдаттың қарасы үзілген соң ғана Дәметкен: «Сол кеткеннен келме, жолыңа жуа бітсін!» — деп қарғаған. Одан артық қайран қылар амал жоқ.
Есіктен кіргендер: «қазақпыз» деген тыныштандыру
Солдат қайта келді деген хабар шыққан соң, «енді тағы неден айырыламыз?» деген қауіп күшейді. Ерғали көзіне қатынының төркінінен әкелген ала күпісі түсіп: — Сорлы-ау, ана күпіңді тыға салшы, іліп кетеді ғой, — деді.
Дәметкен қозғала бергенде Мойнақтың арсылдауы үдеп, есік ашылды. Табалдырыққа сарт етіп тиген қылыштың даусы шыққанда, бәйбіше селк етіп, орнына отыра кетті.
Винтовка ұстаған екі жігіт
Қолдарында винтовка, түрлері кісі өлтірген адамдай сұп-сұр екі жігіт кірді. Екеуі де: — Сәлеметсіздер ме! — деді.
Ерғали кенет қуанып кеткен кісідей: — Әлейкүм сәлем, шырақтарым, жоғары шығыңдар! — деп орнынан тұрып, бүкшеңдеп көрпе салды.
Бәйбіше аң-таң. Келгендердің үлкендеуі: — Амансыз ба, бәйбіше! — деді.
— Иә, бәсе, қазақсыңдар ма, шырақтарым?
— Қазақпыз, қорықпаңыз.
Ерғали кеңірек тыныстап: — Қазақ екен ғой, кешегіден түсі жылырақ, — деп аяғын көсіліп отырды.
Жамақ жөн сұрай бастағанда, толықтау келген қара сұр жігіт тіксіне сөйледі: — Біз Алашорданың делегатымыз. Сулы болысына барамыз. Ылау керек. Атты тезірек жеткізіңдер, — деді.
Қара сұр жігіттің кейпі
Үстінде қасқыр ішік, жағасын әкесінен қалған мұрадай қайырып, қоқилана отырды. Ішкі киімі солдатша, беліне байланған шолақ мылтығын сөйлеген сайын «көрдің бе?» дегендей қозғап қояды.
Сары бұжыр жігіттің кейпі
Ұзын бойлы, сары бұжыр. Басында жүнді бөрік, үстінде шинель, аяғында солдаттың сары етігі. Малдас құрғанда мойнындағы қылышын әлдилеген баладай алдына өңгеріп отырады.
Бәйбіше екеуін бастан-аяқ шолып: — Ой, құдай-ай, қазақ балалары да солдат болып кеткені ме? — деді.
Ерғали әдетпен: — Қатын, тұр, шай қой. Балалар тоңып келген шығар, — деп бәйбішесін ыңғайлаған. Бірақ қара сұр жігіттің қабағы қатты түйілді: — Сенен шай сұраған ешкім жоқ. Жегетін болсаң, тез жек!
Дәметкеннің үрейі одан сайын күшейді: «Мыналар орыстан да қатал ғой…». Ерғали мен Жамақ та енді аяқты ұшынан басып, үнсіз қалды.
Ылау қамы: ауылдың абыр-сабыры
Ауыл іші лезде абыр-сабыр болды: біреу арба майлап жатыр, біреу қорап таңып жатыр, біреулер үзілген делбені жалғап жатыр — бәрі де асығыс, жанталас.
Етіктің дауы
Жолаушылар үйден шыққанда тал қорапты төрт аяқты арбаға бір көк, бір торы атты парлап жегіп, тон киген сақалды қара кісі делбені ыңғайлап, көшірге мінгелі тұр еді.
Арбаға мінейін дегенде сары бұжыр жолдасына күңк ете қалды. Екеуінің де көзі Жамақтың аяғына қадалды. Жаңа тіктірген байпақты етік көзге оттай басылды.
Жамақ қысылып, біреудің артына ығыса бергенде қара сұр жігіт жекірді: — Әй, қара сақал, неге тығыласың? Бері кел!
Көзі мөлдіреп Жамақ жақындады. Аузы-басы жыны ұстағандай жыбырлады.
— Аяғыңдағы етігіңді сат!
— Ойбай, қарақтарым, кедеймін. Мұны сатсам, жалаңаяқ қаламын. Қайтадан етік алатын күшім жоқ.
— Сөзді қой. Шеш. Ақшаңды почтамен жібереміз.
Сары бұжыр жігіт тоңып тұрған аяғын Жамақтың байпақты етігіне тыққанда, жанып тұрған пешке тыққандай болды — көзі шырадай жанып кетті.
Жамантіктің үйі: үміт пен күдік арасы
Жамантіктің үйінің жанында он шақты адам отырып, өткен-кеткенді әңгімелесті. Бұрынғы тыныш күндерді сағынышты сөз етті.
Ел аузындағы бір-ақ шындық: «бәрінікі де алу»
— Алашорда болса, көзіміз ашылар деп едік, мынауы басқалардан асырып жіберді ғой, — деді біреуі.
— Қайсысы оңдырар дейсің? Бәрінікі де алу. Құртпай қоя ма? — деп ежірейген сары шал алдағыны болжап тастады.
Кеспелтек қара кісі насыбайын шырт түкіріп: — Мұның қызығын әлі «бәлшебек» келгенде көрерміз, — деді.
Жұрт «ол қайтеді?» дегендей соған қарай қалды. Біреу «Ахметтің мұғалім баласынан» естігенін айтты: Петрбор мен Мәскеу жағы «кілең талау» көрінеді, ал болшевик «менікі-сенікі болмасын» дейді екен.
Тағы бірі: «Тыбая-мая, мая-тыбая дейді екен, ол келсе қазақ бітті» деп күңкілдеді. Үндемей отырған имек қара кісі де сөзге араласып, Кавриланың үйіндегі дауды айтты: Епем болшевикті мақтап, Каврила жамандапты.
Епем туралы екіұдай пікір
— Осы қалада Епемнен осалы жоқ, — деді біреу.
— Қате айтасың. Епемнен оңды орыс жоқ. Бірдемеге ділгер болсақ, тоқтаусыз береді. Биыл ауылдың сиырын қала ұстағанда, ара түсіп босаттырып жібергені бар, — деді екіншісі.
— Қой, Епем оңды болса, болшевикті қолдамас еді, — деп үшіншісі қайырды.
— Оны кім қолдамасын? Биыл казак-орыстар соққан жиырма бес қамшының ізі арқасынан кетпеген шығар, — деп жауап қатты біреу.
Жамантік төмен қарап отырып, басын көтерді де, әңгіменің түйінін өзінше қорытып айтты: «Пәлен-түген демей-ақ қояйын, бірақ сол болшевиктерің теріс болмас. Патшалық болған соң бірінен-бірінің айырмасы болуы керек. Қазіргі жүргендердің бар ісі — талау-тартыс. Болшевиктер де талауға үйір болса, бұлармен бірікпес пе еді? Түбінде бұларға қарсы шықса, осы зорлық-алуға да қарсы шығар…»
— Иә, құдай, солай болғай, — деп отырғандар күлісті.
Жол үстіндегі күш: қашқан жұрт, қақпақыл болған кедей
Ауылдың жел жағындағы көл белесінен бір арба шаңдатып асып түсті. Жұрт көз тікті. Көп өтпей арба қара жолдан бұрылып, ауылға қарай тартты — бұлар Ерғалидың үйінен шыққан жігіттер еді.
— Жай адам емес шығар, жүрісі қатты екен. Солдат-солдат па, ыдыраңдар, — деді Жамантік.
Ұйлығып тұрған жұрт үйді-үйіне тарап кетті. Біреулер қораға кіріп, біреулер бұғып қалды.
Құрабайдың басынан өткен қорлық
Құрабай деген кедей шалдың үйі ауылға кіретін жіңішке жолдың үстінде еді. Кездесіп қаламын деп, боқтықтың арасымен қиыстай басып келе жатқанын қара сұр жігіт байқап, айқай салды:
— Әй, жаман тымақ, қашып барасың ба? Бері кел!
«Әй» дегенде Құрабай селк ете түсті. Баруға қорықса да, қазақ екенін көрген соң «тас қоймас» деп арбаға қарай жүгірді.
— Аяғыңды бас! Өзің не қылған немесің?
— Қашып бара жатқаным жоқ, тақсыр. Бесін намазына асығып бара едім.
— Өлейін деп жүріп сопысын қара. Жамантік үйде ме?
— Үйінде, тақсыр.
— Жорғасы қайда?
— Албарында, тақсыр.
— Әйда, бастап жүр.
Құла жорғаның кетуі: «Алашорда алдырады»
Құрабай бүкшеңдеп, пар аттың алдына түсіп, Жамантіктің үйіне бастап келді. Қара сұр жігіт бұйырды: — Бар, Жамантікті шақыр.
Жамантік қолына таяқ ұстап, маң-маң басып арбаға жақындады: — Амансыздар ма, балалар!
Сұрақтың өзі — «қарсылық»
— Құла жорға қайда?
— Қайдағы жорға?
— Жамантіктің жорғасы. Сен Жамантікпісің? Жорғаңды әкел!
— Себебі не, тақсыр?
— Сен әлі сұрағың келген екен. «Әкел» дегенді құлағың ести ме? Әкел! Жорғаны жетегіме байла, әйтпесе қан қылып кетермін!
Жамантік сұрланып кетті. Тұла бойы қалтырап, қайырып сөз айта алмай, албарға қарай жүрді. Боқ күреп жүрген баласына қорадағы құла жорғаны шығартып, өз қолымен жетегіне байлады.
— Тақсыр, қарсылығымыз жоқ. Байла дедіңіз, байлап жатырмыз. Бұл атты өзіңіз алып барасыз ба, әлде басқа біреу алды ма? — деді.
— Алашорда алдырады.
— Алашордаға не жазығым бар еді?
— Қарсылық қылыпсың. Әлихандарды боқтапсың.
— Астапыралла, шырағым. Жорғам одан әрмен кетсе де, жаламен алмасаңдар екен, — деді Жамантік.
— Енді сөзді қысқарт. Жорғаң берілмейді, — деп қара сұр жігіт шорт кесті.
— Жоқ, ала бер. Жорғаның құлағын ұрайын. Екі-үш бием сау, тағы біреуі құлындаулы. Бірақ жолсыз алғаныңа ренжимін, — деді Жамантік іштей булығып.
Қара сұр жігіт ажырая қарап, жанарымен Жамантіктің ту сыртынан өтіп кеткендей болды да: — Айда атты! — деп көшірді түртіп қалды. Арба қара жолға түскенде, қосарға байланған құла жорға теңселе жөнелді.
Соңғы көрініс
Жамантіктің баласы сәл қарап тұрды да, көзінен жас моншақтап үйге кіріп кетті. Жамантік шомның үстіне шығып, қарасы үзілгенше телміре қарады. Ыза булықты.
— Осы ызаларыңа қарай болшевик келетін күн туса, алдымен өзім жазылармын. Сендердің іздеріңе түсетін күн де болар!