Сыпыра жыраудың толғауы нақты ақындық сипаттамалар мен бейнелі сөздерге толы
Ежелгі қазақ әдебиетінің тарихы және оның зерттелуі
Әдебиет — өмір шындығының көркем бейнесі. Сондықтан әдебиет тарихы халық тарихымен тығыз байланысты. Еліміздің рухани өміріндегі жарқын құбылыс ретінде көркем сөз өнері де ел тарихымен бірге қалыптасып, дамыды. Адам санасы мен ой-өрісі мыңдаған жылдар бойы жетілетін тарихи құбылыс екенін ескерсек, әдебиет — адамзат тарихындағы көркем ойдың ірі жетістіктерінің бірі екені даусыз.
Қазақ халқының қалыптасуына негіз болған тайпалар мен бірлестіктердің (сақ, ғұн, үйсін, қаңлы; қарлұқ, оғыз, қимақ; найман, керейіт, жалайыр, қыпшақ) тарихы мыңдаған жылдарға созылады. Осыны назарға алсақ, қазақ әдебиетінің тарихын бұрынғы кеңестік ұстанымдағыдай тек XV ғасырдан бастау қисынсыз: оның бастауы көне заманға — ертедегі дәуірлерге барып тіреледі.
Негізгі түйін
Ұлттық әдебиет тарихындағы өзекті мәселелердің бірі — дәуірлеу. Әдеби дамудың кезеңдерін халықтың жалпы тарихи даму үдерісінен бөлек қарастыру мүмкін емес.
Қазақстан аумағындағы феодалдық мемлекеттер кезеңі VI ғасырдан басталып, ХХ ғасырға дейінгі ұзақ мерзімді қамтыды. Қазақ әдебиеті тарихының өткен дәуірлері де осы қоғамдық құрылыстың негізгі даму сатыларына — қалыптасуы мен нығаюына, өркендеуіне, дағдарысы мен тоқырауына, қайта күшеюіне, ақырында ыдырауына — сәйкес келеді. Сондықтан әр кезеңді сипаттағанда оны даралайтын жанрлық, көркемдік және идеялық ерекшеліктерді айқындау қажет.
Дәуірлеу ұстанымы: көне дәуір және орта ғасыр
«Ежелгі дәуір және орта ғасырлардағы әдебиет» атты ұжымдық монографияда қазақ әдебиетінің көне заманнан XI ғасырға дейінгі аралығы көне дәуір, ал XII ғасырдан бастап Қазақ хандығы құрылған XV ғасырға дейінгі кезең орта ғасыр дәуірі деп қарастырылады.
Көне дәуір мұраларының ауқымы
- Сақ–ғұн дәуіріндегі әдебиет үлгілері
- Түркі және қытай халықтарына ортақ мәдени мұралар
- Иран мен Тұран әлеміне ортақ шығармалар
- Түркі-моңғол бірлігі заманындағы әдеби мұралар
- Орхон–Енисей руна жазба ескерткіштері
- Оғыз–қыпшақ дәуірі: «Қорқыт ата кітабы», «Оғызнама», «Кодекс Куманикус»
- Қарахан дәуірі: Жүсіп Баласағұн, Махмұд Қашқари мұралары
Ортақ рухани қазына
Бұл шығармалардың басым бөлігі — түркі халықтарына ортақ рухани байлық. XI–XII ғасырлар жазба әдебиеттің туып, қалыптасуымен сабақтас болса, бұл аралық қазақ халқының қалыптасуы алдындағы тарихи-мәдени дайындық кезеңі ретінде де маңызды.
Көне түркі жазба ескерткіштері және жазу дәстүрі
Х. Көроғлы ұсынған шартты жіктеу
Көрнекті түркітанушы Х. Көроғлы көне түркі жазба мұраларын шартты түрде екі топқа бөледі:
- Руна жазуымен бедерленген тарихи-эпикалық туындылар
- Ұйғыр жазуымен (көне соғды дәстүрімен байланысты) жазылған этикалық-дидактикалық шығармалар
Түркілер ислам дінін қабылдағаннан кейін X ғасырдан бастап ұйғыр жазуы біртіндеп ығыстырылып, араб жазуы кең қолданысқа енді. Ал руна жазуындағы тарихи-эпикалық ескерткіштердің ең көне үлгілері Күлтегінге арналған Кіші және Үлкен жазулар, Білге қаған мен Тоныкөкке арналған мәтіндер болып табылады.
Табылған өңірі
Орхон өзені бойынан табылған мәтіндер «орхон», Енисей бойынан табылғандары «енисей» ескерткіштері деп аталады.
Мазмұн өзегі
Мәтіндерде Түркі қағанатының құрылуы мен нығаюы, қытай бодандығынан құтылу, Күлтегін мен Тоныкөк бастаған жорықтар, елдік бірлік идеясы баяндалады.
Көркемдік сипаты
Теңеу, эпитет, гипербола, мақал-мәтелдердің қолданылуы бұл мәтіндердің тарихи дерек қана емес, көркем туынды екенін де дәлелдейді.
И. В. Стеблева пікірі
Түркітанушы-ғалым И. В. Стеблева Күлтегін мен Тоныкөк жазуларын жанрлық тұрғыдан тарихи-батырлық поэмаларға жатқызуға болатынын атап көрсетеді: мәтіндердегі пафос пен ұрпаққа үндеу олардың әсерін күшейтіп, нанымдылығын арттырады.
Ислам дәуірі және жазба мәдениеттің өрлеуі (X–XII ғғ.)
Қарахан мемлекеті тұсы, яғни ислам дәуірі (X–XII ғғ.), түркі халықтарының қоғамдық-мәдени тарихындағы қайта өркендеу кезеңі ретінде бағаланады. Бұл дәуірде жазба әдебиет пен ғылымның ықпалы күшейіп, идеялық-көркемдік ізденістер тереңдей түсті.
Дәуір жетістіктері
- Әл-Фараби: «Риторика», «Поэзия өнері туралы»
- Махмұд Қашқари: «Диуани лұғат-ит-түрік»
- Жүсіп Баласағұн: «Құтты білік»
- Қожа Ахмет Иасауи: «Диуани хикмет»
- Сүлеймен Бақырғани: «Бақырғани кітабы»
XIII–XV ғасырлар: Дешті Қыпшақтағы авторлық ауыз әдебиеті
XIII–XV ғасырларда Дешті Қыпшақ даласында авторлық ауыз әдебиеті суырыпсалма өлең шығару, ауызша орындау және ауыздан-ауызға тарау түрінде дамыды. Оның басты белгілері: авторының болуы, мәтіннің салыстырмалы тұрақтылығы, мазмұнның нақтылығы, шығарманың нақты адресатының болуы, сондай-ақ стильдегі даралық пен авторлық «меннің» көрінуі.
Кетбұға және естірту жыры
Бізге жеткен авторлық поэзияның ең ертедегі үлгілері XIII–XV ғасырларға жатады. Соның бірі — «Ұлық жыршы» атанған Кетбұға (XIII ғ.) жырларының үзінділері. Деректер жұтаң, көбіне аңыз сипатында сақталғанымен, мәтіндердегі көркемдік айқын: қайғылы оқиға тура айтылмай, астарланып жеткізіледі; қаза болған бейне «терек», «құлын», «аққу» тәрізді образдармен беріледі; метафора, эпитет, теңеу мен психологиялық параллелизм кең қолданылады.
Естірту жырының бір нұсқасын XIII ғасырда араб тарихшысы Ибн әл-Асир қағазға түсірген. Жыр Кетбұға мен Шыңғыс хан арасындағы өлең-диалог түрінде беріледі. Қызығы — бұл жырдың толықтау нұсқалары Жезқазған өңірі қазақтары арасында бүгінге дейін айтылып келеді.
Кетбұға есімі кейінгі дәуірдегі әдебиетте де ұшырасады: XV–XVI ғасырлардағы Доспамбет жырау «Кетбұғадай билерден кеңес сұрар күн қайда?!» деп еске алады.
Қотан ақын және жоқтау дәстүрі
Дешті Қыпшақтың әйгілі ақындарының бірі — Қотан. Шежірелік аңыздарда ол арғын тайпасының негізін қалаушы ретінде айтылады, ал кей деректерде Қотан (Қодан, Кодон, Кодян) қыпшақ билеушілерінің бірі ретінде танылады.
Қотан шығармаларынан бірнеше жол ғана сақталған. Сол үзінділер оның ұлы Ақжолдың (кей нұсқада Дайырқожа) Қобыланды батыр қолынан қаза табуына байланысты айтылған жоқтаудан жеткен. Жырда қарт әкенің «құлыным» деп еңіреген үні, қасірет пен өкініш, аяныш пен өзін-өзі кінәлау терең эмоциялық бояумен беріледі.
Ақжолдың (Дайырқожа) Әбілқайыр хан тұсында әділ би ретінде танылғаны мәлім. Ол 1456 жылы қайтыс болған. Осы деректерге сүйеніп, Қотан ақынды шамамен 1370 жылдары туған деп жобалауға негіз бар.
Сыпыра жырау: «мәңгілік жыршы» бейнесі
XIII–XIV ғасырларда Сыпыра жырау Сұрғантайұлы өмір сүрді. Ауыз әдебиеті дәстүрі бізге оның Алтын Орда билеушілеріне арнаған бірнеше толғау-монологын жеткізді. Бұл толғауларда жырау билеушіні, оның ата-бабасын, төңірегін сипаттап, жағдайға баға береді, болашақты болжайды, содан соң ақыл-кеңес айтады. Сондай-ақ хандармен жауласқан батырларды бітістіруге бағытталған сөздері белгілі.
Едіге туралы эпоста көрінетін Тоқтамыс ханға арналған арнауы — толғаудың классикалық үлгісі. Онда Сыпыра жырау өзін таныстырып, Тоқтамыстың сегіз атасын, соның ішінде Шыңғыс ханды да көргенін айтады; әрқайсысына мінездеме береді; Едігенің Темірмен одақ құрып, қайта соғыс ашуы мүмкін екенін ескертеді; ұлыстың күйзелісі мен тұтқынға түскен әйелдердің тағдырын суреттейді.
Аңызда бұл толғау шамамен 1390 жылы айтылғаны, ал жыраудың сол кезде 180 жаста болғаны айтылады. Демек, Сыпыра жырауды шамамен 1210 жылы туған деп жобалауға негіз бар.
Алтын Орда дәуірі: әдебиеттің жаңа сапалық деңгейі
Алтын Орда дәуірі тек қиратып-күйретумен ғана емес, қалалардың өсуімен, сыртқы саяси және сауда байланыстарының жандануымен, жазу-сызу мен әдебиеттің дамуымен де сипатталады. Бұрынғы мәдени дәстүрлер қайта түлеп, Солтүстік Кавказды қоса алғанда Дешті Қыпшақ, Орта Азия және Еділ бойындағы көптеген этностарға ортақ жаңа мәдени орта қалыптасты.
Бұл кезеңде ресми деңгейде моңғол-қыпшақ қостілділігі болғанымен, қыпшақ тілі анағұрлым кең тарады. Араб және парсы тілдері де кең қолданылды. Алтын Ордада және мәмлүктер дәуіріндегі Мысырда көркем әдебиеттің едәуір бөлігі қыпшақ тілінде жазылды.
Елеулі мұралар (XIII–XV ғғ.)
- «Кодекс Куманикус»
- Хорезми: «Мұхаббат-наме»
- Құтб: «Хұсрау-Шырын»
- Сәйф Сарай: «Гүлистан би-т-түрки»
- Дүрбек: «Жүсіп-Зылиха»
- Рабғузи: «Қиссас-ул әнбия»
«Кодекс Куманикус»: тілдік оқулық және фольклорлық қор
«Кодекс Куманикус» (XIV ғ.) — қыпшақтар үстемдігі Жоңғар қақпасынан Дунайға дейінгі кеңістікті қамтыған кезеңде туған еңбек. Қолжазба мазмұны мен құрылымы жағынан Ордаға түрлі мақсатпен келген латын тілді еуропалықтарға, сондай-ақ латын тілін үйренгісі келген қыпшақтарға (және парсыларға) арналған сөздік әрі қыпшақ тілінің оқулығы іспетті.
Бірінші бөлім
Зерттеушілердің пайымдауынша, бірінші бөлімді бірнеше автор жазған болуы мүмкін. Ол жақсы ойластырылған латын–парсы–қыпшақ (құман) сөздігі ретінде көрінеді және қолжазбаның шамамен 110 бетін қамтиды. Кейін бірнеше бетте audio («есту») сөзінің түрленімдері беріледі. Бұл — құрастырушының лексикография қағидаларын жақсы меңгергенін аңғартады.
Екінші бөлім
Екінші бөлім негізінен фольклорлық материалдардан тұрады: жергілікті ертегілер, аңыздар, мақал-мәтелдер, жұмбақтар, сондай-ақ христиан уағыздары мен діни аңыздар. Бұл бөлімді миссионерлік мақсатпен немістер құрастырған болуы ықтимал. Мұнда көптеген тілдік үлгілер құман-неміс және құман-латын параллельдерінде беріледі.
Ең маңыздысы — мәтіндер тек сол дәуірдің тілін ғана емес, Дешті Қыпшақтың көркемдік мәдениетін де сипаттайды. Көптеген мақал-мәтелдер мен жұмбақтар қазіргі қазақ тілі мен фольклорында сақталған.
Рабғузи және «Қиссас ул-әнбия»
XIV ғасырдың басында Насреддин Рабғузидің халық арасында «Қиссас ул-әнбия» атауымен көбірек мәлім «Қисса-и Рабғузи» қолжазба кітабы пайда болды. Қолжазба ғасырлар бойы қайта-қайта көшіріліп, көптеген елдерге тараған. XV ғасырға жататын ең ерте нұсқасы Британ мұражайында сақталады, ал бұл нұсқа 1990–1991 жылдары Ташкентте басылып шықты.
Автор Мауараннахрдағы Рабати Оғыз өңірінде туған, «Рабғузи» лақап аты да осы жер атауына байланысты. Еңбек Мұхаммедке дейінгі пайғамбарлар өмірін, олардың бастан кешкен оқиғаларын, сондай-ақ Мұхаммед пен мұсылман халифтарының өмірін баяндауға арналған. Кітапта дүниенің жаралуы, топан су, жаңа тіршіліктің басталуы жөніндегі мифологиялық әңгімелер, түрлі аңыздар, ертегілер және мысалдар мол.
Идеялық-тақырыптық жіктеу
Еңбектегі хикаяттарды мазмұнына қарай үш топқа бөлуге болады:
- Дүние, аспан, жер жаратылысы; адам, жануар, жын-шайтан және өзге тіршілік иелерінің шығуы туралы әңгімелер
- Пайғамбарлар, халифтар, әулиелер өмірі; шығыс нақылдары, халық аңыздары мен ертегілері
- Хижраның алғашқы он жылындағы оқиғалар; жыл, ай, күн атаулары; мұсылман күнтізбесіндегі айтулы күндер
Бәрі ислам дүниетанымы тұрғысынан баяндалғанымен, халықтық таным мен фольклорлық дәріптеу айқын сезіледі. Еңбек діни мазмұнмен шектелмей, танымдық мәнімен де құнды: онда уақыт тынысы, өмір шындығы, түрлі халықтардың әдет-ғұрыптарына қатысты деректер көрініс табады.
«Қиссас ул-әнбия» Құран сюжеттерін қарапайым әрі тартымды тілмен жеткізетін прозалық шығарма ғана емес, дидактикалық әңгімелер мен өлеңдері мол еңбек. Әсіресе Жүсіп пен Зылиха туралы хикаяттағы махаббат тақырыбындағы өлең жолдары көркемдік қуатымен назар аударады.
Құтбтың «Хұсрау-Шырын» дастаны
Алтын Орда дәуіріндегі елеулі шығармалардың бірі — «Хұсрау-Шырын» дастаны. Оның авторы — тегі қыпшақ Құтб ақын. Ақын өмірі жөніндегі мәліметтер толық емес. Дегенмен оның 1330–1340 жылдары Ақ Орданың астанасы Сығанақта туып, дастанын сонда жазғаны, туындыны билеуші Тыныбек пен оның жұбайы Мәлике ханымға арнағаны белгілі.
Қолжазба тағдыры
Дастанның бірнеше көшірмесі болғанға ұқсайды. Соның бірін қыпшақ ақыны Берке Факих Мысырға алып кетіп, 1383 жылы туысы Құттықожаның өтінішімен қайта көшірген. Бұл қолжазба бүгінде Париж ұлттық кітапханасында (№312) сақтаулы. Қолжазбаның Еуропаға қалай жеткені нақты анықталмаған, бірақ XX ғасырда осы нұсқа ғылыми айналымға енгізіліп, жүйелі түрде зерттеле бастады.
Назира дәстүрі және идеялық арқау
Құтб дастанды Низамидің осы аттас поэмасының желісімен назира үлгісінде жазған: негізгі оқиғалар мен басты кейіпкерлер сақталады. Низами сияқты, Құтб та шығармада екі ірі тақырыпты өрбітеді — пәк махаббат және мінсіз билеуші идеалы.
Ескерту
Берілген мәтін үзіндісі осы тұста аяқталады; дастанның идеялық желісі әрі қарай жалғасады.