Кеңес құрылымы мен Түркия Республикасы арасындағы достық
(Уәли Нұралдин бектің мақалаларына орай)
Ыстамбұлда шығатын «Хабар» газетінің 14 және 15 желтоқсанда шыққан екі санында Уәли Нұралдин бектің мақалалары жарияланды. Екеуі «Дүние жүзіндегі түріктер… танысыңыз!», ал біреуі «50 миллион түрік бұқарасы қауіп астында» деп аталады. Мақалалардың өзегін атауларынан-ақ аңғаруға болады: автор түрік дүниесінің ахуалын, сыртта жүрген түріктердің тағдырын және түрікшілдік мәселесін батыл көтереді.
Бұл жазбалар Нұралдин бектің кезінде «Яш Түркістанның» 48-санында көшіріліп басылған екі мақаласының жалғасы іспетті. Түрік баспасөзі беттерінде түрікшілдікті өз деңгейінде көтеріп жүрген алғашқы, әрі қазіргі таңда саусақпен санарлық қаламгерлердің бірі де — осы Уәли Нұралдин бек.
Түркия сыртында өмір сүріп жатқан түріктердің хал-жағдайынан хабар алып отыру және олармен қалыпты қарым-қатынас жасау мәселесі біреуге қарсы бағытталған дұшпандық әрекет те емес, Түркияның әлдебір мемлекетпен орнатқан саяси байланыстарына қасақана кедергі келтіру де емес. Егер мұны солай түсінсек, онда ол Түркияның таяудағы, өткінші мүдделерін ғана ойлап, алыс болашақты көздейтін идеологиялық негіздеріне немқұрайды қарағандық болар еді.
«Достық» туралы дау: Нұралдин бек және Мырзабала бек
Кеңес Одағы шекарасы ішіндегі түрік автономияларының басынан өтіп жатқан қайғы-қасіретті кеңестік құрылым мен Түркия арасындағы достық-ынтымақ арқылы үйлестіруге болады деген үмітті Уәли Нұралдин бек жақсы біледі және осы бағытта ой қозғайды. Осы тұста біз бір мәселеге ғана тоқталамыз: Кеңестік құрылым мен Түркия Республикасы арасында шынайы достық болуы мүмкін бе?
Нұралдин бек «Тәуелсіздік» газетінің 47-санында кеңестік құрылым мен Түркия Республикасы арасында ешқандай достық болуы мүмкін емес деген Мырзабала бекті қаперіне алып, былай дейді:
«Біз көршімізбен (Кеңес Одағы) доспыз… Бұл достық екі жаққа бірдей пайдалы. Оған біз ылғи да сенумен келеміз… Түркия—Кеңес достығы бүгінгі күннің шындығы екені рас. Оны теріске шығару жөн емес».
Алайда Мырзабала бек мұны түріктік мәселе тұрғысынан көтерген еді. Бұл жағынан оған кінә тағу қиын: кеңестік құрылым мен түрікшілдік — бір-біріне жанаспайтын екі бөлек ұғым.
Кеңестік саясат пен түріктік тұтастық: үш дәлел
Дәлел 1
1919 жылдың мамыр айының соңғы күндерінде Ташкентте Түркістан түріктерінің коммунистік ұйымдары бірінші құрылтайын өткізді. Бұл ұйымдар кеңес билігі тарапынан құрылып, жауапты орындарға кеңестік идеологияға берілген адамдар қойылған болатын. Сол кезеңде біз және басқа да бірқатар түркістандықтар ұлттық күштерді ұлттық автономия туы астына топтастырғанымыз үшін заңнан тыс деп жарияланып, құрылтайға дейін елден кетуге мәжбүр болдық.
Құрылтайға келген коммунист-өкілдер — түріктер, татарлар, башқұрттар, қазақтар, қырғыздар, өзбектер, түркімендер — өздерінің ұлыстық атауларынан бас тартып, біртұтас «Түрік коммунистік партиясы» деген атпен бірігуге және Түркістанды кеңестік Ресейдің шеңберінде «Түрік Кеңестік Социалистік Республикасы» деп жариялауға қаулы қабылдады.
Бүкіл дүниежүзіндегі езілген ұлттарды «өз тағдырын өзі айқындауға» шақырып отырған кеңестік биліктің мұндай қаулыға қалай қарағанын, бәлкім, сіз білмейтін шығарсыз.
Көп дәлелдің ішінен біреуін ғана келтірейік. Мураевский (Лопухов) деген автордың Орта Азиядағы төңкерістік қозғалыстар тарихы жөніндегі мақаласын мысалға аламыз. Бұл кітапша 1926 жылы Ташкентте Өзбекстан мемлекеттік баспасынан шыққан және кеңес партия мектептері мен сауда оқу орындары үшін оқулық ретінде бекітілген. Ондағы ойдың түйіні мынаған саяды:
«Жергілікті халық бұқарасының ұйымы ұлт мәселесі төңірегіндегі айтыстарымызды Кеңес үкіметінің ұлттық автономия саясатына орай қоздырып, ауыр зардаптарға апарып соғуы ықтимал аса қауіпті жолға түсті. Бұл ұлттық қозғалыстар тез арада пантүркизмге, Шығыстың езілген түріктерінің басын қосып біртұтас түрік ұлтын қалыптастыруға бағыт ұстады».
Бұл мысалдың өзі-ақ кеңестік жүйенің түріктердің ұлт ретінде бірігуіне, тіпті мұндай бірігуді өз шеңберінде жүзеге асыруына да жол бергісі келмегенін көрсетеді. Нәтижесі бүгінде көз алдымызда: Түркістан бөлшектелді, біртұтас түрік ұлты бір-бірінен ажыратылып, араларына «Қытай қорғандары» тұрғызылғандай бес ұлттық республика жасалды.
Дәлел 2
Бірнеше жыл бұрын бір түркістандық Түркия туралы мақала жазып, Анкара көрінісін сүйіспеншілікпен суреттеді, Түркия Ұлт Мәжілісін халық еркін білдіретін саяси құрылым ретінде зор ілтипатпен атады. Алайда мақаланың авторы пантүркизм мен кемализм айыптарымен қудалауға түсті.
Дәлел 3
Жақында ғана болған бір оқиғаға байланысты: Түркия Республикасының кеңестік «достары» Түркияның ұлттық мерекесіне орай Түркістан түріктерінің өз қандас бауырларына бір ауыз жылы сөз айтып құттықтау жолдауына да рұқсат бермеді (бұл туралы «Яш Түркістанның» бұрынғы сандарында да сөз болады).
Қосымша жайттар
- Түркістанда Түркия түрікшесінде қолданылатын географиялық терминдер мен атауларға қатаң тыйым салынған.
- Кемализм ол жақта «бай-құлақ» мағынасында түсіндіріліп, саяси тұрғыдан бұрмаланады.
Мұның саяси астары Нұралдин бекке жақсы мәлім деп ойлаймыз.
«Кеңес—Түркия достығының» шын мағынасы
Жоғарыдағы деректерден Кеңес—Түркия достығының мән-мағынасы аңғарылса керек. Қорыта айтқанда, бұл:
- Түркия түріктері мен Түркиядан тыс түріктер арасындағы табиғи байланыстардың әлсіреуіне көне салу;
- Кеңес қол астындағы түріктер мен Анадолы түріктерінің арасына «Қытай қорғаны» соғылуына келісу;
- Кемализмді түрікшілдіктен бөліп көрсетуге ырық беру;
- Әзірбайжанда тілдің бытыраңқы күйге түсуіне, Түркістанда бес ұлттық республиканың жасалуына үнсіз разылық таныту;
- Тұтас түрік бірлігі туралы «жұмған ауызды ашпай» өту.
Бүгінгі саясаттың өткінші мүдделері мұндай қадамдарды талап етуі, тіпті мәжбүр етуі мүмкін. Нұралдин бектің мақалаларына орай Түркия баспасөзінде көзге түсетін пікір айтылмауы да, біздіңше, осы себептермен байланысты.
«Орыс достарынан» жауап неге жоқ?
Нұралдин бек «Яш Түркістанның» 48-санында жарияланған алдыңғы екі мақаласына орыс достарынан жауап күткенін айтып, «Хабар» газетінің 15 желтоқсан санында былай деп жазады:
«Сөз сөйлесем де, мәлімдеме жасасам да, мақалалар жазсам да орыс достарымыздан қандай жауап болар екен деп көп күттім… Бірақ бір ауыз жауап болмады…»
Нұралдин бек: «Неліктен жауап болмады?» — деп сұрайды. Орыс «достар» өз баспасөзінде жауап қайтара ма? Күмәнді. Жауап қайтарған күннің өзінде, ол достардан күткен сөз болмасы да ықтимал.
Большевик орыс «достары» түріктердің ұлттық және мәдени тұтастығын көргісі келмейтінін, түріктер әлемінің арасына тұрғызып жатқан «Қытай қорғанын» ешқашан бұзбайтынын, керісінше оны ұзартып, қалыңдата беруге мүдделі екенін Уәли Нұралдин бек пен оның пікірлестері қалайша аңғармай отыр деген ойға еріксіз қаласың.
Қорытынды және үміт белгісі
Уәли Нұралдин бекке ой-пікірін ашық ортаға салғаны үшін шын жүректен алғыс айтамыз. Оның бұл қадамы екі жаққа да пайдалы.
Біріншіден
Түркия Республикасындағы жұрт Нұралдин бектің «орыс достары» Түркияның ұлттық-мәдени идеологиясы — түрікшілдіктің бітпес жауы екенін сезінуге тиіс.
Екіншіден
Біз — Түркияның «орыс достарының» тепкісінде жатқан түріктердің мұғажырдағы өкілдері — түрікшілдік үні атамекенімізде әлі өшпегенін анық көруге мүмкіндік алып отырмыз.
«Бір қарлығаш көктем болмас» деген сөз бар. Дегенмен, көктем лебі сезілмейінше, қарлығаш та келе қоймайды.
1934 жыл, №50