Холмс көңілдене
Үшінші күнгі кездесу
Рождествоның үшінші күні мерекемен құттықтау үшін Шерлок Холмсқа бардым. Ол үстіне қызыл халат киіп, кушеткада жатыр екен. Оң жағында темекі тартуға арналған қорапша, сол жағында мыжылып қалған бір құшақ таңертеңгі газет жатыр — бұларды жаңа ғана қарап шықса керек. Кушетканың жанында орындық тұр, арқалығына әбден ескіріп, байырғы қалпынан біржола айырылған киіз қалпақ ілініпті. Холмс оны аса мұқият зерттеген тәрізді: орындықтың үстінде пинцет пен үлкейткіш шыны да жатыр.
— Қолыңыз бос емес пе? Бөгет жасаған жоқпын ба? — дедім.
— Әсте олай емес, — деді ол. — Қайсыбір ізденістерімнің нәтижесін бірге талқылайтын досымның барына қуаныштымын. Бұл ауыз толтырып айтуға тұрмайтын іс сияқты көрінер, бірақ таңданарлық әрі тағылымды бірқатар оқиға мынаған, — ол саусағымен қалпақты нұсқады, — тығыз байланысты болып тұр.
Қарапайым эпизод па, әлде құпия ма?
Мен креслоға жайғасып, сытырлап жанып тұрған каминге қолымды жылыта бастадым. Аяз күшіне мініп, терезе әйнектеріне қалың мұз қатып, сан алуан өрнек салып тастаған еді.
— Күйкілеу көрінетін бұл қалпақ, шамасы, әлденендей қанды оқиғаға қатысы болған шығар, — дедім. — Сірә, жан түршігерлік құпияның кілтін табуға себепкер болып, сізге қылмыскерді әшкерелеп, сазайын тарттырудың сәті түсер.
— Жоқ, — деп күліп жіберді Холмс. — Бұл істе қылмысқа қатысты әңгіме жоқ. Төрт миллион адам иін тіресіп тұратын алып қалада күн сайын дерлік кездесетін болмашы, күлкілі эпизод қана. Осындай адам омартасында оқиғалар мен фактілер алуан түрде қиыса береді; болмашы болғанымен, жұмбақ та түсініксіз жағдайлар ондап, жүздеп туындайды, бірақ бәрін бірдей қылмыс деп бағалау қиын.
Холмс үшін құндылық қылмыстың өзінде емес, фактіден ой қорыту қабілетінде еді: болмашы деталь кейде тұтас адамның тағдырын сөйлетіп қояды.
— Жолыққанда қандай! — деп дауыстап жібердім. — Жазбаларымды толықтырған соңғы алты эпизодтың үшеуінде ешқандай заңсыздық болған жоқ.
— Дәл солай, — деді Холмс. — Ирен Адлердің фотосуреттері, мисс Мэри Сазерлендтің басынан өткен оқиға және «Жырық ерін» хикаясы. Мына іс те тап сондай — әншейін нәрсе болып шығуы әбден мүмкін. Шабарман Питерсонды білесіз бе?
Қалпақ пен қаздың тарихы
— Мына олжаның иесі — Питерсон, — деді Холмс. — Бірақ ол мұны тауып алған. Кімдікі екені белгісіз. Бұған ескі-құсқы нәрсе ретінде емес, бойында айтуға тұрарлық құпиясы бар дүние ретінде қарауыңызды өтінемін.
Ол қалпақтың мұнда керемет семіз қазбен бірге Рождествоның алғашқы күні келгенін айтты. Қаз дәл қазір Питерсонның ас үйінде қуырылып жатқан болуы керек.
Тоттенхем-Корт-роудтағы қақтығыс
Рождество күні, таңғы сағат төрт шамасында Питерсон той-томалақтан шығып, Тоттенхем-Корт-роудпен үйіне қайтып келе жатады. Газ шамының жарығында аппақ қардай қазды иығына асып алған ұзын бойлы бір адамды көреді. Гудж-стрит бұрышында әлгі адамға бұзақылар тиіседі: біреуі қалпағын ұшырып түсіреді, ал бейтаныс қорғанам деп құлашын сермегенде таяғы дүкеннің витринасына тиіп, әйнек шағылады.
Питерсон болыспақ болып ұмтылғанда, әйнек сындырғанын көрген бейтаныс оны полиция деп ойлап, қазды тастай салып қаша жөнеледі де, тұйық көшелердің шытырманына сіңіп жоқ болады. Бұзақылар да жан-жаққа бытырай қашады. Сөйтіп Питерсон майдан алаңында жалғыз қалып, мыжылған қалпақ пен рождестволық қазға ие болып шыға келеді.
Із қалдырған дерек
Қаздың сол жақ аяғына байланған кәртішкеде: «Миссис Генри Бейкерге» деген жазу бар еді. Ал қалпақтың астарынан «Г. Б.» деген инициалдар байқалады.
Лондонда Бейкерлер мыңдап саналатындықтан, жоғалған меншікті иесіне бірден қайтару оңай емес. Питерсон бұл «түкке тұрғысыз жұмбақты» да шешуден бас тартпайтын Холмсқа әкеліп тапсырады.
Логиканың тәжірибесі: қалпақ нені «айтады»?
— Ол газетке хабарландыру бермеді ме? — деп сұрадым.
— Жоқ, — деді Холмс.
— Онда оның кім екенін қалай анықтайсыз?
— Тек ой қорыту арқылы.
Менің бақылауым
Қалпақты қолыма алып, асты-үстіне селқос көз жүгірттім. Ерекше белгісі жоқ: дөңгелек, қатқыл, әбден тозған қара киіз қалпақ. Бір кездері қызыл болған жібек астары оңып кеткен. Фабрика таңбасын таба алмадым. Ішкі бетіндегі бір қапталында «Г. Б.» әріптері көрінеді. Жиегінде қалпақты ұстап тұратын резеңкеге арналған ілмек бар, бірақ резеңкенің өзі жоқ. Қалпақ мыжылған, кірлеген, дақ басқан; кей дақты сиямен бояп жасыруға тырысқандай.
— Дым көріп тұрған жоқпын, — деп қалпақты қайтарып бердім.
Холмстың ескертпесі
— Көріп тұрсыз, бірақ көргеніңіз туралы ойлануға ерінесіз. Логикалық тұжырымнан жалтарасыз.
— Үлкейткіш шыныны алыңыз. Менің тәсіліммен қарап көріңіз: қалпақ иесі туралы не айта аласыз?
Қорытынды тізбегі
Ақыл мен бас сүйек
Қалпақтың көлемі үлкен — демек, иесінің бас сүйегі де үлкен. Холмстың тілінде бұл зеректікке ишара.
Бір кездегі ауқат
Сапалы жібек лента, көрікті астар және сән үлгісі — қалпақтың үш жыл бұрын қымбат болғанын аңғартады.
Кейінгі құлдырау
Сол уақыттан бері жаңасын алмағаны — жағдайының нашарлағанын көрсетеді. Резеңке ілмегінің бос қалуы — өзіне күтімнің бәсеңдегені.
Қадір-қасиет қалдығы
Дақты сиямен бояп жасыруға тырысқаны — адам өзін мүлде тастаған жоқ, абыройын сақтағысы келеді.
Жас, шаш, әдет
Астарға жабысып қалған, қайшымен қиылған және иіс май аңқитын шаш — оның орта жаста, шашы бурыл тарта бастағанын білдіреді.
Үй тіршілігі
Шаң көшенікіндей қатқыл емес, үй ішінің мамық шаңына ұқсайды — қалпақ көбіне үйде ілулі тұрған.
Холмс тағы бір жорамал айтады: қалпақтың ұзақ уақыт тазартылмауы — отбасындағы салқындықтың белгісі болуы мүмкін. Оның ойынша, егер үйде жанашырлық болса, мұндай күйге жетпес еді.
Мен оның қисынына күлгенмен, бір нәрсе анық еді: Холмс «қалпақтың тарихын» қалпақтың өзінен оқып отыр.
Күтпеген бұрылыс: қаздың ішіндегі тас
Холмс жауап қатпақ болған сәтте есік аяқ астынан ашылып, бөлмеге Питерсон кіріп келді. Толқығаннан беті нарттай болып кетіпті.
— Қазды айтам, қазды, мистер Холмс! — деп деміге айқайлады ол.
Питерсон алақанын жайып жібергенде, біз бұршақтан сәл кішілеу, көгілдір түсті, ерекше жарқыраған тасты көрдік. Оның тазалығы сонша — қарауытып тұрған алақанда электр ұшқынындай жалтылдап тұрды.
«Көгілдір жақұт»
Холмс ысқырып жіберді.
Бұл жай ғана асыл тас емес еді — графиня Моркардың атақты көгілдір жақұты. Жоғалғаны туралы хабарландыру «Таймс» газетінде күн сайын жарияланып жүрген. Тауып берген адамға мың фунт сыйақы уәде етілген.
Газет дерегі және күдік
Тас «Космополитен» қонақ үйінде бес күн бұрын жоғалған екен. Ұрлыққа қатысты айып дәнекерші Джон Хорнерге тағылған, ал куәлік берген — қонақ үй қызметшісі Джеймс Райдер. Айғақтар «анық» көрінгенімен, тас Хорнерден де, оның үйінен де табылмаған.
Холмс газет мәтінін оқып шығып, енді басты сұрақ туындағанын айтты: тас графиняның футлярынан қаздың бөтекесіне қалай түсті?
Іздеу жоспары: хабарландыру
Холмс енді көнетоз қалпақтың иесі — мистер Генри Бейкерді табу керек екенін кесіп айтты. Алғашқы қадам ретінде ол кешкі газеттердің бәріне қысқа хабарландыру беруді ұйғарды.
Хабарландыру мәтіні
«Гудж-стриттің бұрышынан қаз бен қара киіз қалпақ табылды. Мистер Генри Бейкер бұларды бүгін кешкі сағат 6:30-да Бейкер-стрит, 2216-шы үйден келіп ала алады».
Холмстың пайымынша, қаз — жоқ-жітік емес адамның да көңілін көтеретін олжа. Сондықтан Бейкер газет атаулыны қалдырмай шолып жүрері анық.
Холмс тасты өртенбейтін шкафына салып, графиняға хат жазбақ болды. Питерсонға болса, қаздың орнына жаңа құс сатып алып келуді тапсырды: өзгенің рождестволық асы жоқ болып кетпеуі тиіс.
Холмстың бір ауыз сөзі ойға қонады: ең әдемі асыл тастардың өзі кейде адамдарды абақты мен дарға жетелейді. Сұлулық — әрдайым қауіпсіздік емес.
Кешкі кездесу: Генри Бейкер
Мен науқастарыма барып, кешкісін қайтып келдім. Бейкер-стритке оралғанымда сағат жеті жарымнан асып бара жатты. Үйге жақындағанда, есіктің жоғары жағындағы терезеден төгілген жарықта басына шотланд телпегін киген, сюртугін иегіне дейін түймелеген бір еркек тұрғанын көрдім. Есік ашылып, біз Холмспен бір мезетте кірдік.
— Қателеспесем, мистер Генри Бейкер боларсыз? — деді Холмс қонақты байсалды да жайдары кейіппен қарсы алып. — Отқа жақынырақ отырыңыз. Бүгін кеш қатты суытты; сіз қыстан гөрі жазды жақсы көретін сияқтысыз.
Қонақ — қазанбастау, кесек денелі, еңкіш тартқан, жүзі жылы шырайлы, сарғылтым шоқша сақалды адам екен. Мұрын мен жақтағы қызғылтым дақтар және қолының аздап дірілі Холмстың «жаман әдет» туралы жорамалына меңзегендей болды. Үстіндегі түсі оңған сюртук та, манжеті көрінбейтін арық білек те оның тұрмысының жүдеу тартқанын аңғартатын.
— Мынау сіздің қалпағыңыз ба, мистер Бейкер? — деді Холмс.
— Иә, сэр, менің қалпағым, — деді ол.
Холмс қалпақ пен қаздың бірнеше күн бізде жатқанын, бірақ қонақтың газетке хабарландыру бермегеніне таңырқайтынын айтты. Бейкер ыңғайсыз жымиып:
— Бұрынғыдай шиллингім көп емес, — деді. — Бұзақылар қалпақ пен құсты алып кетті деп ойладым. Ақшамды босқа шашқым келмеді.
— Қазыңызды жеп қоюға тура келді, — деді Холмс сабырмен.
— Жеп қоюға дейсіз бе? — деп Бейкер абыржып, орнынан ұшып тұрды.
— Иә, бұзылып кетер еді. Бірақ буфетте салмағы дәл сондай, бүгін ғана сойылған құс бар. Соған айырбастап берейік, — деді Холмс.
— Әрине, әрине… О не дегеніңіз! — деп күбірледі Бейкер.