ТОРСЫЛДАҚ СЫЛДЫРШӨП
Торсылдақ сылдыршөп (Қалампырлар тұқымдасы) — Қазақстанда кездесетін 63 түрдің ішіндегі ең көп танымалдарының бірі. Ол Қазақстанның солтүстік бөлігінде кең таралған (Оралдан Семейге дейін), сондай-ақ Алтайдан Батыс Тянь-Шаньға дейінгі аралықта кесілген ормандарда, шалғындарда және тау беткейлерінде жиі кездеседі.
Қысқаша сипаттама
- Өмір формасы: көпжылдық өсімдік.
- Сабағы: көкшіл-сұр түсті, тік, биіктігі 100 см-ге дейін.
- Жапырағы: үшкірленген, қарама-қарсы орналасқан; жапырақ тақтасы екі жіңішке бөлікке бөлінеді.
- Гүлшоғыры: шашыраңқы сыпырғы пішінді.
Ерекше белгісі: “торсылдақ” тостағанша
Бұл өсімдіктің ең айрықша белгісі — тостағаншасының торсиып, жұмыртқа тәрізді болып келуі. Тостағанша ішінде гүл толық ашылғанға дейін ауа саңылаусыз сақталады. Сондықтан қатты бір зат тигенде, ол өзіне тән дыбыс шығарып, жарылып кетуі мүмкін. Халықтық атауы — «Торсылдақ» (хлопушка) — дәл осы құбылыстан шыққан.
Тостағанша мен күлте құрылысы
Тостағанша бірігіп өскен 5 жапырақшадан тұрады: үш жағы тісті, қабырғалары өте жұқа болғандықтан, ол арқылы ақшыл-көк талшықтары байқалып тұрады.
Күлтелері ақ түсті және тостағаншасынан едәуір ұзындау.
Көбеюі және тозаңдануы
Әр гүлде, негізінен, екі шеңберге орналасқан 10 аталық және үш бағанды жатын болады. Гүл шырыны (нәрі) гүлдің қалтарысында, көгілдір тостағанша ішінде болғандықтан, тозаңдану көбіне ұзын тұмсықты көбелектердің көмегімен жүреді.
Жемісі мен тұқымының таралуы
Жемісі — шар тәрізді қауашақ. Қауашақ ұшынан алты тіспен ашылады. Ұсақ әрі жеңіл тұқымдары сабағын жел шайқағанда, не адам немесе мал өткенде оңай шашылып таралады.
Пайдалы қасиеттері және қолданылуы
Өсімдіктің жер бетіндегі бөлігінде көбіктенетін заттар (сапониндер), сондай-ақ С дәрумені және биологиялық белсенді қосылыстар болады.
Халықтық медицинада
Бронхы ауруларын және кейбір тері ауруларын емдеуде жиі қолданылады.
Тағам ретінде
Кейбір өңірлерде жас өскіндерін салат ретінде пайдаланады.
Омарталық өсімдік
Нәрінің орналасуына байланысты тозаңдатқыш жәндіктер үшін құнды.
Сәндік мақсатта
Құрғақ гүлшоқтарын жасауға қолайлы сәндік өсімдік ретінде де қолданылады.