Абылай хан
Сауда-саттықтың кеңеюі және жаңа бағыттар
Абылай ханның сауда-саттық ісіне айрықша көңіл бөлуі орынды болды. Бұрын айырбас сауда негізінен Орынборда ғана жүргізілсе, 1760-жылдары Троицк, Семей, Қызылжар сияқты орталықтарда да жандана түсті. Ертістің сол жағалауын бойлай шығысқа, Қытайға қарай созылған «Абылай жолы» атты сауда жолы қалыптасты.
Қытаймен сауда байланыстары
Қазақ хандығы мен Қытай арасындағы сауда жоғары деңгейге көтерілді. Тарбағатай мен Құлжада жәрмеңкелер ашылып, қазақтарға малын және қолөнер бұйымдарын Қытай тауарларына айырбастауға мүмкіндік берді. Бұл үрдіс Ресей мен Орта Азия мемлекеттерінің де Қытаймен сауда қарым-қатынасын орнатуына жол ашты.
Абылайдың хан сайлануы және дербес саясат ұстанымы
1771 жылы үш жүздің өкілдері жиналып, Абылайды бүкіл қазақтың ханы етіп сайлады. Оның хандық атағын Қытай императоры да, Ресей патшасы да мойындады. Екатерина II Абылайды хандыққа бекіту немесе оған нұсқаулар беру мақсатында бірнеше рет Петербургке не Орынборға шақыртқанымен, Абылай хан: «Мені үш жүзге хан қылып халқым сайлады, бұған қоса айрықша куәлік алудың қажеті жоқ» деген мазмұнда жауап қайтарған.
Дербестікке басымдық
Абылай хан тұсында қазақ мемлекеті ішкі және сыртқы саясатты ешкімге жалтақтамай, мүмкіндігінше дербес жүргізуге ұмтылды. Ол үшін ең жоғары құндылық — мемлекеттің тәуелсіздігі еді.
Қытай және Ресеймен тепе-тең дипломатия
Цин империясы Жоңғар мемлекетін талқандағаннан кейін Абылай бірнеше елшілік жіберіп, Қытаймен бейбіт саяси қатынас орнатуға талпынды. Қытай тарапынан қазақ жеріне ықпал ету әрекеттері болғанын түсінген Абылай хан ашық қақтығыстың ауыр екенін бағамдап, бейбіт келісімге келуге және сауда жолдарын ашуға күш салды. Бұл байланыстарды ол Ресей империясына қарсы саяси тепе-теңдік құралы ретінде де пайдаланған.
Сонымен бірге Абылай Ресеймен қалыптасқан саяси-экономикалық қатынасты толық үзбеді. Ресей шекара бойына бекіністер мен қамал-қалалар салып, оларды казактармен қоныстандырып жатқанда әрі Жайық, Ертіс сияқты өзендер жағасына қазақтардың мал жаюына тыйым салатын жарлықтар шығарғанда, ол жағдайды ушықтырмай, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге тырысты. Абылай Ресейдің отаршыл саясатының қаупін сезінді.
Түркістан өңірі: қауіп-қатерге жауап және ықпалдың күшеюі
XVIII ғасырдың 70-жылдарында Түркістан аймағында тұратын қазақтарға қырғыз жасақтары шабуыл жасап, мал-мүлкін айдап әкетіп отырған. Ел Абылайдан қорған болуды талап етті. 1779 жылы Абылай әскерлері қырғыздарды талқандап, олардың басшысы Садырбала тұтқынға алынды. Қырғыздар бітім сұрап, келісімге келді.
Қалалардың босатылуы
Нәтижесінде Түркістан, Сайрам, Шымкент, Созақ қалалары босатылды.
Ташкенттің бағынуы
1781 жылы Ташкент бағындырылып, алым-салық төлеп тұруға міндеттелді.
Соңғы жылдары және тарихи бетбұрыс
Ш. Уәлиханов дерегінде Абылай хан әулет басы ретінде рубасыларының ғұрпы бойынша Түркістанда өмір сүруді жөн көріп, сонда қалғаны айтылады. Ол 1781 жылы дүниеден өтіп, мүрдесі Қожа Ахмет Ясауи кесенесі алаңына жерленген.
Абылай хан мемлекет пен халықтың жағдайын едәуір түзеді: жау қаупі әлсіреп, ел өз жерінде тынысы кеңіп, бірлік пен ұйымшылдыққа сүйенген хандық билік күшейді. Дегенмен, ол көзі тірісінде қазақ мемлекетінің тұтастығын ұзақ мерзімге бекітіп үлгермеді. 1781 жылдан кейін саяси бірлік ыдырап, тәуелсіздік әлсірей бастады.
Абылай тұлғасына баға: саясаткер және мәмілегер
Орыс ғалымы А. Левшин Абылайды тәжірибесі мен ақыл-айласы, қол астындағы халқының саны мен қуаты, сондай-ақ Ресей патшалығымен және Қытайдың боғда ханымен жүргізген шебер қатынастары тұрғысынан өз тұсындағылардан басым тұлға ретінде сипаттайды. Оның мінезін ұстамды, досына мейірімді, жауына қатал деп бағалайды.
Мақсат-мұрат
Абылай хан ұстанған негізгі бағдар — қазақ халқының бостандығы мен бірлігі, мемлекеттігі мен тәуелсіздігін сақтау болды. Алайда ол дүниеден өткен соң, қазақ қоғамы қайтадан бөлшектену үрдісіне ұшырап, Ресей империясы отарлауды күшейтті: бекініс шептерін салу, жерді тартып алу, хандық билікті жою, рухани отарлау сияқты тетіктер іске қосылды.
Абылай хан және күй мұрасы
Абылай ханның XVIII ғасырдан жеткен санаулы күйшілердің бірі екені де маңызды. Қазақ қоғамында күйдің орны айрықша: көптеген тарихи-мәдени дерек күй тілі мен күй аңыздары арқылы сақталған. Абылай күйлерінің тақырыбы нақты өмір құбылыстарымен сабақтасып, ел қамы мен халық тағдыры туралы толғаныстарын бейнелейді.
Белгілі күйлері
Абылай ханның күйлері туралы Ш. Уәлиханов пен А. Затаевич сияқты зерттеушілер жазған. Ел ішінде жиі аталатын күйлер қатарына: «Ақ толқын», «Бұлан жігіт», «Дүние қалды», «Қайран елім», «Қоржын қақпай», «Жетім торы» және тағы басқалары жатады. Бұл күйлер бүгінге дейін Абылай ұрпақтарына даңқты кезеңдердің елесін жеткізеді деген пікір айтылады.
Қорытынды: дәуірдің салмағы және есімнің мәні
Абылай кезеңінде қазақ хандығының саяси және экономикалық ахуалы жақсарды; халық бірлікке, тәуелсіздікке және бейбіт өмірге ұмтылды. Абылай сұлтан ретінде де, хан ретінде де өз маңына Төле би, Әйтеке би, Қазыбек би, Байдалы би, Сасық би сияқты билерді, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шақшақұлы Жәнібек, Шапырашты Наурызбай секілді батырларды, сондай-ақ Бұқар жырау, Ақтамберді жырау, Үмбетей жырау тәрізді жырауларды топтастыра білді.
Абылай хан ел ішінде аса зор беделге ие болды. Көзі тірісінде-ақ оның есімі тәуелсіздік, бостандық, бірлік, ерлік, азаматтық, мемлекетшілдік ұғымдарымен қатар атала бастады.