Қандай жыртқыштар
Қартайған қораз бен түлкінің айласы
Ертеде бір қартайған қораз өмір сүріпті. Ол түлкінің табанына талай рет түссе де, әр жолы бір амалын тауып, аман құтылып кете беретін екен. Бір күні қораз ауыл сыртында дән теріп, жер шоқып жүргенде, түлкінің өзіне қарай жасырына жақындап келе жатқанын байқап қалады. Ауыл тым алыс — қашып үлгеру қиын. Сол сәтте қораз жалма-жан ұшып, жанындағы ескілікті шегіршін ағашына барып қонады.
Түлкінің “жарлығы” және тәтті сөз
Түлкі ағаш түбіне келіп: «Пәлі, қораз! Сен мені көре сала ағаш басына қонғаның не?» — дейді.
Қораз да тосылмай: «Немене, мен сені жүгіріп барып құшақтай алады деп пе едің?» — деп жауап қайтарады.
Сонда түлкі бірден “жақсылыққа” шақырған болып, жұртты сендіретін әңгімесін бастайды. Ол падишахтың жарлығы шыққанын айтады: енді ешкім әлсізді жәбірлемейді екен; бөрі мен қой бір бұлақтан су ішіп, қыран мен кептер бір ұяда өмір сүреді-мыс. Сосын қоразды жерге түсіп, бірге серуендеуге үгіттейді.
Түлкінің уәдесі
«Енді ешкім әлсізді жәбірлемейді» деген сөз — аңқауды алдарқататын тәтті өтірік.
Мақсаты
Қоразды ағаштан түсіріп, қолға түсіру. Айла — сөзден басталады.
Қораздың сабыры және қарсы айла
Қораз түлкінің сөзін “қабылдаған” болып, бірақ өзі шарт қояды: «Екеу болып қыдырғанша, топ болып қыдырған жақсы» дейді де, аз ғана күте тұруды өтінеді.
Қораз: «Сәл шыдай тұр, анау келе жатқан жыртқыштар да жетсін. Сосын бәріміз бірге қыдырамыз» — дейді.
Түлкі абдырап: «Ол қандай жыртқыштар?» — деп сұрайды.
Қораз алыстан көрінгендерді сипаттап: «Бөрілерге ұқсайды, құлақтары да, құйрықтары да ұзындау» дейді. Түлкі бірден: «Мүмкін, олар бөрібасар иттер шығар?» — деп қалады.
Шындыққа келгенде: қорқыныш бәрін әшкерелейді
Түлкі “иттер” деген ойға бекіп, артына қарамастан зыта жөнеледі. Қораз болса соңынан дауыстап: «Сен неге қашасың?» — дейді.
Түлкі: «Менің иттермен істес болғым келмейді» — деп жауап береді.
Қораз қағытып: «Сен падишах барлық жыртқыштарға әлсіздерді жәбірлемеңдер деп әмір етті дегенің қайда?» — дейді.
Түлкі ақталуға көшіп: «Сол кезде иттер дала кезіп кеткен еді, шахтың нұсқауын естімеген болар. Олар менің етімді талап жейді» — дейді де, көзден ғайып болады.
Түйін
- Айлакердің сөзі әдемі болғанымен, ниеті бір басқа болуы мүмкін.
- Сақтық — әлсіздің қорғаны; сабыр — ақылдың серігі.
- Өтірік “жарлық” қиын сәтте оп-оңай әшкере болады.