Уйезден Зайсандағы солдат шығып, Ұстамақ Күркебайды ебін тауып
1830–1916
Байдосұлы Күркебай — ел қорғаған батыр, асқан мерген
Күркебай Байдосұлы қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Маралды (Кеңсу) ауылында дүниеге келген. Жастайынан жүректілігімен, мергендігімен танылып, ел ішінде батыр атанған.
Ел ішіндегі беделі мен болмысы
Ол елін, жерін сырттан келген басқыншы мен шақырусыз келімсектерден қорғап, өмірінің көп бөлігін жортуылда өткізген. Жарғақ құлағы жастыққа тимей, қауіп пен қатерге қарсы жүргені туралы ел аузында көп айтылады.
Күркебайдың ел жадында қалған қасиеттері
- Жүректі, қайсар мінезі және ел қорғаудағы табандылығы.
- Асқан мергендігі: көздемей-ақ атып, нысананы мүлт жібермегені айтылады.
- Жоқ-жітікке қамқорлығы: кедейге болысып, аштарға азық тауып бергені.
- Әділетсіздікке қарсы тұруы: зар жылағанды жұбатып, әлсіздің сөзін сөйлегені.
Халық қамын ойлаған мінезі үшін ол патша өкіметіне жаға бермегені де айтылады. Көнекөз қариялардың сөзіне қарағанда, Күркебай «қол мерген» болған: не нәрсені болса да көздеп тұрмай, дәл тигізе берген.
Ел аузындағы өлеңнен
Шығыпты сол Сәйкеден ер Күркебай,
Жыр қылып талай ақын айтқан мұны.
Аң құмар, асқан күшті бопты мерген,
Айнымай атады екен көрген жерден.
Асырап аң етімен кедейлерді,
Олжаға қарқ болыпты қасына ерген.
Өш бопты шонжарларға сол Күркебай,
Жағынып көрсетпеген жылы шырай.
Жалбарынып не қылсын болыс-биге,
Болған соң қайратына ақылы сай…
Қуғын, қашу және ерлік сынағы
Өлең жолдарында айтылғандай, бір кезеңде Күркебайдың басына қауіп төнеді. Жиынға пәле жабылып, жала тағылған соң, Зайсандағы уезд орталығынан солдаттар шығып, оны ұстауға әрекеттенген.
Ол заманда батырды әділетсіздіктен арашалап қалу мүмкін болмағандықтан, Күркебайға бас сауғалап кетуден басқа амал қалмайды. Өзін ұстауға келген 60 солдатты қырып тастап, Мәнжүр еліне өтіп кетеді.
Сол жақта Бөке батырды паналап жүргенде, Күркебайдың даңқы Үрімжідегі Мәнжүр билеушілеріне жетеді. Әміршінің алдына әкелінгенде ол сағы сынбай, сабырын сақтап, сұсын танытқан деседі.
Мергендіктің дәлелі
Жандарал оқ жетер жердегі бір адамды нұсқап, Күркебайдың қолына мылтық ұстатады. «Көздемей атып, ана адамның басындағы бөркін түсірсең, әрі өзін аман қалдырсаң — бостандығыңды беремін», — деген шарт қояды.
Батыр бұл талапты мүлтіксіз орындап, бөрікті атып түсіріп, адамды аман қалдырады. Осылайша басына бостандық алады.
Соңғы жылдары және мәңгілік мекені
Еліне оралған Күркебай Байдосұлы 1916 жылы дүниеден өтті. Зираты Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Маралды ауылының маңында орналасқан.
Бұл әңгіме — ел қорғаған ердің жүректілігі мен мергендігін, жоқ-жітікке жанашырлығын ұрпақ жадында сақтаған халық естелігінің бір үзігі.
Маралды (Кеңсу) — Күршім