Қайта шешесіне келіп

Байғұлан туралы хикая

Ертеде бір батыр болған екен. Оның байлығы — тоғыз-тоғыздан айналып жатқан құла шұбар жылқы. Байдың үш баласы болыпты: екеуі — ұл, біреуі — қыз. Ең үлкенінің аты — Байғұлан; өзі әрі батыр, әрі сері жігіт екен. Оның күнделікті кәсібі — таңнан кешке дейін аң аулау.

Әкесі қайтыс болған соң, бар дәулет ер балаларына қалады. Байғұлан ел ішінен таңдап жүріп әйел алады. Сөйтіп, бұрын төртеу болса, енді үй іші бес жанға толады. Бірақ ол баяғыша аң аулап жүре береді. Аңнан қайтқан сайын, алдынан туысқан қарындасы шығып қарсы алатын.

Таудағы алыппен кездесу

Бір күні Байғұлан аңнан келе жатып, тау басында өзі­нен екі есе ірі бір адамның жатқанын көреді. Батыр әуелі қорқындап, ұйықтап жатқанда атып өлтіре салайын деп садағын қолға алады. Бірақ «оянып кетсе ше?» деп, тағы да өзін тежейді. «Менің батырлығым қайсы? Бір кісіден қорыққаным елге ұят. Біреу естіп жүрсе — маған бір өлім» деп, атпай, аттан түсіп жақындап барады.

Әлгі адамды түртсе де оянбайды. Ақыры Байғұлан ашуланып, қамшысын екі бүктеп алып, қақ маңдайынан екі салады. Бұл соққы оған маңдайына шыбын қонғандай ғана әсер етіп, маңдайын бір сипап қайта жата береді. Сонда Байғұлан: «Қолымның қаруы қайда кеткен?» деп, қайта сілтегенде, әлгі адам атып тұрып, алыса кетеді.

Екеуі сол жерде екі күн, екі түн арпалысады. Ақыры Байғұлан оны алып ұрып, ортан жілігін сындырып, өзінің «тұрса — шөкпейтін, шөксе — тұрмайтын» бір түйесін үстіне әкеп шөгеріп тастайды да, үйіне қарай тартады.

Тыйым және тыйымды бұзу

Үйіне келген соң, інісіне: «Енді сен мына тау жаққа тезек теруге барма», — дейді. Інісі «Жарайды» деп келіседі. Бірақ көп ұзамай «неге барма деді?» деген ой маза бермей, бір түйеге қорапты арбаны жегіп алып, әлгі жаққа тезек теруге кетеді.

Ол тау етегінде түйенің аяғында бір адам жатқанын көреді. Жақындаса — бұл ағасының белгілі түйесі. Астындағы адам баланы шақырып: «Ей, бала, бері кел», — дейді. Бала бармайды. Сонда әлгі адам: «Мен саған іні болайын», — дейді. Бала: «Інінің керегі жоқ, інім бар», — дейді. «Онда аға болайын». «Ағаның керегі жоқ, ағам бар». «Ендеше, әке болайын». Сонда бала: «Қайтейін, түйе тұрмайды», — дейді.

Әлгі адам түйені тұрғызудың амалын айтады: «Шешеңнен бір етек тұз әкеліп, түйенің алдына танауына тиер-тиместей етіп үйіп қой. Бірнеше күн аш тұрған түйе тұзға сырғанап түседі». Бала үйіне келіп, шешесіне айтып, тұз алып қайтады да, айтқанын істейді. Түйе шынында тұзға сырғанап түседі.

Бірақ бала әлгі адамның аяғы сынғанын көріп, оны алып кете алмайды. Шешесі екі түйе жегіп береді. Бала батырды үйге алып келіп, Байғұланға білдірмей, жүктің артынан үйшік жасап тығып, аяғын таңып күтеді. Бірнеше айдан соң оның аяғы жазылып, үй ішіне ықпалын жүргізе бастайды.

Қастандықтың басталуы

Жазылған соң әлгі батыр Байғұланға қастық ойлайды. «Оны әлсіретудің амалын табу керек» деп, шешесімен ақылдасады. Жоспары мынау еді: шешесі ауырып жатқан болып, емге «адам бара алмайтын» жерлерден өт сұратсын. Байғұлан оны іздеп кетер, жүдеп келер; сонда күш теңесіп, айқаста жеңіп кетуге болады.

Ертеңіне шешесі ауырып қалады. Әдетте алдынан шығып жүретін қарындасы да шықпайды. Байғұлан сұрағанда: «Шешем ауырып жатыр», — дейді. Байғұлан дереу шешесінің жанына келіп: «Шеше, қай жерің ауырады? Нендей ем керек?» — деп сұрайды.

Шешесі: «Ақшахан тауында бір биік тау бар. Сол таудың басында бір киік жүр. Адақ бақсы: “соның өтін ішсең жазыласың” деді», — дейді. Байғұлан: «Ендеше, мен барамын», — деп жолға шығады.

Киіктің ескертуі

Бірнеше ай жүріп, тау басындағы киікті көреді. Атпақ болып тауға көтерілгенде, дауыл соғып оны бірде етекке, бірде ортаға домалатып түсіреді. Ақыры әрең шыңға шығып, атуға ыңғайланғанда, киік тіл қатып: «Ей, батыр, сен мені атарсың. Бірақ барған соң шешең саған қастық қылады», — дейді.

Байғұлан: «Ой, маған шешем қастық қыла ма?» — деп, киікті атып салады. Етін қорек етіп, өтін алып, айлар өткен соң үйіне қайтады. Шешесіне әкеліп береді. Шешесі ішкен болып, сыртқа төгіп тастайды. Кейін баласын шақырып, арқасын сипап: жол азабына қарамай арықтамағанын байқайды.

Екінші сапар: шаян өті

Қастық жасаушылар тағы ақылдасады: «Енді бір жерге жұмсайық — өзі де қайтып келмесін; келсе де қатты жүдеп келсін». Әлгі батыр: «Мәден шаһарының ар жағында елсіз жол бар. Оның ар жағында жеті күншілік жерде дария бар. Сол дарияда үлкен шаян болады. Соның өтін ішсем жазылам де», — дейді.

Шешесі тағы «ауырып» қалады. Байғұлан тағы сұрайды. Емді естіген соң, жолға дайындалады. Үлкен атына мінгелі тұрғанда, аты тіл қатып: «Сен мені мінесің, бірақ шешең саған қастық қылады. Сен жүдеп келесің, мен де арықтаймын — ештеңе өнбес», — дейді.

Байғұлан тағы да: «Маған шешем қастық ойлай ма?» — деп, аттың басынан бір тартып қоя береді де, құла қасқа атқа мініп жолға шығады. Жылдар өтеді: өзі баладай, аты құландай, қаршығасы торғайдай, тазысы күшіктей болып жүдеп-жадап, әрең жетеді.

Дария жағасындағы шаянды көргенде, шаян да ескертеді: «Ей, батыр, сен мені атарсың. Бірақ барған соң шешең қастық қылады». Байғұлан тағы да сенбей, шаянды атып, өтін алып қайтады.

Үйіне жүдеп келген соң, шешесі бұл жолы да ішкен болып сыртқа төгіп тастайды. Кейін Байғұланды шақырып, арқасын сипап: «Жілігіңде май да қалмаған екен» деген сәтте, жүктің артынан жазылып алған әлгі батыр шыға келіп, Байғұланмен алыса кетеді.

Жалғыз қалған батыр

Екеуі үш күн, үш түн алысады. Төртінші күнге қарағанда Байғұлан қалжырай бастайды. Сонда ол шешесінен жалынып: «Тоғыз ай, тоғыз күн мехнат көріп туған балаң едім. Менің астыма ұн төсеп, мұның астына тас төсе», — дейді. Бірақ шешесі: «Екі батырдың шайқасында менің не қақым бар? Бірі жеңер», — деп отыра береді.

Байғұлан қарындасына да, інісіне де, әйеліне де өтінеді. Әрқайсысы: «Екі бураның, екі қошқардың, екі бұқаның сүзіскенінде менің не жұмысым бар — бірі жеңер», — деп сырт айналады.

Ақыры Байғұлан төрт жасар баласын шақырады. Бала қанжарын суырып жүгіргенде, баланы өз шешесі жүрегінен бір қойып, талдырып тастайды. Сөйтіп қаскүнемдер Байғұланды жеңіп, өлтірдік деп ойлап, отырған жерінен көшіп кетеді. Байғұланға тиесілі дүниеден тек жалғыз мылтығын ғана алып, қалғанын қалдырады.

Екі аттың адалдығы

Байғұланның жылқыдан таңдап алған екі аты бар еді. Үлкені жылқыға еріп кетпек болады. Кіші аты басында тұрып: «Ей, құла қасқа ат, сен қайда барасың? Бізге Байғұландай ие табылмас. Бастан тартқанын кек көріп кетпек пе едің? Енді көзіңе көк шыбын үймелетер», — дейді.

Құла қасқа ат қайтып келеді. Екеуі ақылдасып: «Бір жерде Байғұланның туыс апасы бар еді, соны сен іздеп тап. Мен мына жерде жер қазайын: өлсе — көмермін, өлмесе — көрермін», — дейді. Үлкен ат іздеп кетіп, кіші ат жер қазып қалады.

Үлкен ат бір ауылдың шетіне жетіп, әуелі жаман қараша үйге сүйкенеді — қуып жібереді. Төрт қанат қараша үйге сүйкенеді — тағы айдайды. Ақыры алты қанат ақ үйге келгенде, әдемі келіншек: «Иесі жоқ малдың көретін күні осы-ау», — деп тұрып, ер-тұрманы үстіндегі құла қасқа атты танып қалады.

Ол күйеуін шақырып: «Мына атты қарашы», — дейді. Күйеуі: «Мұндай атты сенің бауырың Байғұланнан басқа ешкім мінген жоқ. Бұл — соның аты», — дейді. Әйел атқа мінгенде, ат иіскеп, тоқтай қалады да, дереу алып ұша жөнеліп, Байғұлан жатқан жерге әкеліп түсіреді.

Сол жерде қазулы тұрған жердің ұзынынан бір, көлденеңінен бір аттағанда Байғұлан орнынан тұрып: «Апырым-ай, қатты ұйықтап кеткен екенмін», — дейді. Апасы бар жайды айтып береді.

Байғұлан: «Маған мына атты бер, қалған мүлік сенікі болсын. Маған бір жаман киім тауып бер», — дейді. Апасы: «Маған мүлкің керек емес. Үйге жүр, тынығып ал, сонан соң барасың», — деп жалынса да, Байғұлан көнбей, көштің сүрлеуіне түсіп кетеді.

Елін тану, шындықты іздеу

Жолда бір жылқышыға кездесіп: «Бұл кімнің жылқысы?» — деп сұрайды. Жылқышы: «Бұрын Байғұланның жылқысы деуші еді, енді Қарабатырдың жылқысы атанып жүр», — дейді.

Байғұлан жылқышыны ертіп түйешіге барады — түйе де өзінікі. Одан сиыршыға барады — сиыр да өзінікі. Қойшыға келсе, өзі бала күнінен білетін алпыс жастағы шал екен. Шал көре сала: «Әй, қарағым-ай, қайдан жүрсің?» — деп құшақтап, көрісе жылайды. Сол жерде бақташылардың бәрі танып, жылап көріседі.

Олар: «Енді Қарабатырды өлтіреміз», — деп ұмтылады. Бірақ Байғұлан: «Әуре болмаңдар. Мен өз көзіммен көрейін», — деп тоқтатады да, өз баласын сұрайды: «Төрт жасар балам қалып еді. Ол өлі ме, тірі ме?»

Бірі «өлі», бірі «тірі», тағы бірі «өлі де емес, тірі де емес» дейді. Байғұлан соңғысынан анық сұрағанда, ол: «Түн болса, бес саусағына шырағдан жағады; күн болса, анау жалғыз шоқының басында отырып бұзау бағады», — дейді.

Әке мен баланың табысуы

Байғұлан шоқыға келіп, баланы шақырады. Бала: «Мені не қыласыз? Мен бір сорлы баламын», — деп жақындамайды. Байғұлан ортаға дейін көтеріліп шақырады — бала тағы келмейді. Төбесіне шығып шақырғанда да бала: «Мені әуре қылмаңыз, мен бір зарлы адаммын», — дейді.

Сонда Байғұлан: «Арқамды қасы», — дейді. Бала: «Қаса алмаймын, қолым жарамайды», — дейді. Бірақ Байғұлан қоймай, арқасын қасытады. Бала қасып отырып, кенет жылап жібереді. Себебін сұрағанда: «Өлген әкемнің аты Байғұлан еді. Оның арқасында алақандай қалы бар еді. Дәл сондай қал сіздің арқаңызда да бар екен», — дейді.

Сол жерде Байғұлан шыдай алмай, шындықты айтады. Екеуі құшақтасып, іште жиналған зары мен мұңын босатып, ұзақ жылайды. Бала: «Ендеше, Қарабатырды мен өлтіріп келейін», — деп ұмтылады. Әкесі: «Балам, әзірге қоя тұр. Әуелі өзім барып көрейін. Өлтіру қашпас», — дейді.

Қайыршы кейпіндегі қайту

Байғұлан баласын сол жерде қалдырып, Қарабатырдың үйіне қайыршы болып келіп қонады. Оны ешкім танымаған соң, өз жайларымен жүре береді. Кешке бала келгенде, айтқандай, бес саусағына шырағдан жағып қояды. Байғұлан бәрін көріп отырады.

Тамақ келгенде, бұрын қонақасына сай ауқатты ас ішетін Байғұланға қарын-өкпе береді. Ол үнсіз жеп, жата қалады.

Халықтың алдында ақиқат ашылуы

Таң атқан соң, Қарабатыр елін жинап, бір киікті нысанаға қойып атқызып жатады. Кім тигізе алмаса, басын аламын деп жұртты үрейге салады. Бірақ қалың елден ешкім дөп тигізе алмайды.

Сонда Байғұлан қолына мылтық алып, киікті бір-ақ атып түсіреді. Артынша қолындағы мылтықты ортасынан қақ бөліп, лақтырып жібереді: «Күллі елді бір киік үшін қырайын деп пе едің?» дегені еді.

Қарабатыр бұны көргенде зәресі ұшып: «Мына иттің баласына Байғұланның мылтығын әкеп беріңдер. Егер сындыра алмаса, қазір басын кесем!» — дейді. Байғұланның мылтығын сегіз адам әрең көтеріп әкеледі.

Байғұлан мылтықты ұстап тұрып: «Есіл мылтығым, халқым үшін сені сындырам-ау», — дегенде, Қарабатыр тұра қашады. Байғұлан оны мылтықпен басып салып, зұлымдығын тоқтатады.

Сөйтіп Байғұлан баласымен бірге елін аман алып қалып, бұрынғы дәулеті мен беделін қайта тауып, барша мұратына жетеді.