Несиенің мәні және қажеттілігі
Несие: нарықтық экономиканың тірегі
Несие — нарықтық экономиканың дамуына тікелей ықпал ететін, ажырамас экономикалық тетік. Оны шаруашылық жүргізуші субъектілер ғана емес, мемлекет, үкімет және жеке азаматтар да пайдаланады.
Несиенің пайда болуын өнім өндіру саласынан емес, көбіне айырбас саласынан іздеу орынды. Тауар айырбасы — тауардың бір қолдан екінші қолға өтуі. Дәл осы үдерісте төлемді кейінге қалдыру, құнның уақыт бойынша бөлінуі сияқты жағдайлар туындап, несиелік қатынастар қалыптасады.
Құн қозғалысы және несиенің мәні
Құнның қозғалысы — несиенің қозғалысын сипаттайтын өзек. Яғни, несие дегеніміз тек «ақша беру» емес, уақытша беріп, қайтарып алу қағидасына негізделген экономикалық қатынас.
Қазіргі шаруашылықта қарыз көбіне ақшалай түрде берілетіндіктен, несиені ақшамен теңестіруге бейімділік бар. Алайда ақша мен несие — мазмұны әртүрлі ұғымдар: ақша төлем құралы болса, несие — пайыз төлеу және қайтару шартымен уақытша пайдалануға берілетін капитал қозғалысы.
Несие ақшалай капиталдың сауда капиталына өтуін қамтамасыз етіп, несие беруші мен қарыз алушы арасындағы қатынасты бекітеді. Осы тұрғыдан несие мен сауда өзара байланысты болғанымен, олардың экономикалық табиғаты бірдей емес.
Несиенің негізгі түрлері
Несиенің бірнеше түрі кең таралған: банктік, чектік, коммерциялық, тұтыну және халықаралық.
Банктік несие
Банктер арқылы берілетін несиелер экономиканың түрлі секторларындағы қажеттіліктерді қаржыландырады және банк қаражатының қалыптасу көздерін көрсетеді.
Чектік несие
Бұл түрінде банк қарыз сомасын ұсынады, ал клиент төлемдерді өтеу үшін чек жазады. Қарыз белгіленген мерзімде міндетті түрде өтелуі тиіс.
Коммерциялық несие
Төлемді кейінге қалдыру үшін ұсынылады. Көбіне кәсіпорындардың айналым қаражатына уақытша мұқтаждығын жабуға бағытталады; вексельдік айналыммен тығыз байланысты.
Тұтыну несиесі
Тұтынушыға тауарлар мен қызметтер үшін төлемді бөліп төлеу немесе кейінге қалдыру мүмкіндігін береді.
Халықаралық несие
Сыртқы экономикалық байланыстарға қызмет етеді: халықаралық сауда, инвестициялар және мемлекетаралық қаржылық мәмілелердің жүзеге асуына ықпал етеді.
Вексель және дисконт
Есеп-шотқа дисконтталған вексельдің құны енгізілуі мүмкін. Вексельдік айналым коммерциялық несиені іске асырып, кәсіпорындардың тауар айналымына бақылауды күшейтуге мүмкіндік береді.
Банктер және банк жүйесі
Экономикалық тұрғыдан банктер — несие-қаржы мекемелері. Олардың басты қызметі — тұрғындар мен ұйымдардың, кәсіпорындардың бос қаражаттарын тартып, оларды шоғырландыру және қайта бөлуді ұйымдастыру.
Әлемдік тәжірибедегі банк жүйесінің құрамы
- Ұлттық банк және өзге банк ұйымдары
- Арнайы қаржы институттары (сақтандыру, инвестициялық топтар және кей елдерде ипотекалық банктер)
Ұлттық банктің рөлі
Ұлттық банк ақша эмиссиясын жүзеге асырады, мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алу-сатумен айналысады және коммерциялық әрі жинақ банктерінің резервтерін реттейді.
Коммерциялық банктер
Кәсіпорындар, компаниялар және халықтың бір бөлігінің ақшалай қорларын шоғырландырып, қысқа және орта мерзімді несиелерді ұсынады.
Жинақ банктері
Тұрғындардың салымдарын жинақтайды және қорларының едәуір бөлігін мемлекеттік бағалы қағаздарға орналастыруы мүмкін.
Инвестициялық банктер
Бағалы қағаздарға инвестиция салуға делдалдық жасап, өнеркәсіпке кеңес беру қызметтерін көрсетеді.
Қазақстандағы банк жүйесінің ерекшеліктері
Қазақстанда банк жүйесіне Ұлттық банк және коммерциялық банктер кіреді. Ұлттық банктің бөлімшелері мен құрылымдары облыстарда, аймақтар мен қалаларда орналасқан. Біртекті ақша өлшемі — теңге — елдің біркелкі банк жүйесінің жұмыс істеуіне негіз болады.
Коммерциялық банктер жеке және заңды тұлғаларға әртүрлі қызмет көрсетеді, келісім негізінде несие және есеп айырысу операцияларын жүргізеді. Олар әртүрлі меншік нысандарында құрылуы мүмкін: акционерлік, кооперативтік, шетел капиталы қатысатын немесе жеке банк ретінде.
Жауапкершілік және дербестік
Коммерциялық банктің бастапқы капиталының белгілі бір бөлігі мемлекетке тиесілі болуы мүмкін. Алайда кейінгі қызметінде банк дербес болады: оның міндеттемелері үшін үкімет жауап бермейді.
Вексельдік айналымның енгізілуі
Коммерциялық банктің классикалық қызметтері тарихи тұрғыдан вексельдік айналымға сүйенеді. ТМД елдерінде бұл тәжірибе 1930-жылдары тоқтап, Қазақстанда 1997 жылғы 28 сәуірде «Вексельдік айналым туралы» заң қабылдануымен қайта енгізілді. Дегенмен қазіргі кезеңде оның экономикадағы үлесі салыстырмалы түрде шағын.
Банктегі операциялар және ресурстар
Активті операциялар
Банкке табыс әкелетін операциялар активті операциялар деп аталады (мысалы, несие беру).
Пассивті операциялар
Ақша капиталын тарту арқылы жүзеге асатын операциялар пассивті операциялар болып саналады (мысалы, депозит қабылдау).
Депозиттер: негізгі айырмашылық
Банк ресурстарының негізгі бөлігін депозиттер құрайды. Депозиттердің екі кең таралған түрі бар: жедел депозит және талап ету депозиті.
Жедел депозит
Белгілі бір мерзімге қабылданады және мерзімі аяқталғаннан кейін қайтарылады.
Талап ету депозиті
Салымшы қалаған уақытта ала алады. Мұндай депозиттер көбіне ағымдағы шот ретінде жүргізіліп, салымшыға чек кітапшасы беріледі.
Чек кітапшасын пайдалану арқылы салымшы өз салымы шегінде кез келген сомаға чек жазуға құқылы.