Тәнен датқа күліп
Көктіңұлы Сапақ датқа туралы
Көктіңұлы Сапақ датқа (би) Қалдарбекұлы (1814–1903) қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысының Сыр өңірінде дүниеге келген. Табиғат берген ақыл-парасатымен, тапқырлығымен және сөзге шешендігімен елін соңына ерте білген, Қоңырат тайпасының Байлар-Жандар руынан шыққан қазақ батырларының ірі тұлғаларының бірі.
«Көктіңұлы» атануы
Сапақ датқаның «Көктіңұлы» атануы Қоңырат тайпасының 6-ата Көктіңұлы аталығынан тарауына байланысты. Бұл аталыққа Алғи, Байлар-Жандар, Құлшығаш, Тоқболат, Оразгелді, Қаракөсе рулары кіреді. Сол себепті замандастары оны Көктіңұлы Сапақ датқа деп атаған.
XIX ғасырдағы күрес жолы
Сапақ датқа XIX ғасырдың екінші жартысында Қоқан хандығы мен Бұхара әмірлігінің ықпалына қарсы күрес жүргізіп, елін, жерін, халқын басқыншылардан азат ету жолында аянбай еңбек еткен. Халық жадында ол ерік-жігері, қайраты, елді ұйыстыра білуімен сақталған.
Мырза би оқиғасы және Сапақ датқаның орны
Ел аузындағы аты шулы Мырза би оқиғасы Сапақ датқамен тығыз байланысты. Ашкөз Қоқан бегі Мырза би мал орнына қазақ қыздарынан зекет алуға дейін барғаны айтылады. Осы қорлыққа қарсы Бадам өзенінің жағасында, Ордабасы тауының баурайында, Қотырбұлақ маңында Сапақ датқаның туған інісі Мұсабек батыр қол жинап, Мырза биді өлтірген.
Мырза бидің қазасына ашуланған Қоқан ханы Сыр бойының қазақтарын, әсіресе Қоңыраттарды жазалауға әскер жібермек болады. Дәл осы тұста жазалаушы жасақтың жолын тоқтатуға Көктіңұлы Сапақ датқа мен Жандар Қанай датқаның ықпалы тигені айтылады.
Естелік, дерек және әдеби мұра
Сапақ датқа туралы көптеген ақын-жыраулар мен шежірешілер жазып қалдырған. Олардың қатарында Майлы қожа, Мәделі қожа, Сыр ақыны Ергөбек, Құлыншақ, шежіреші Байғұт Хәрпіш, Жамбыл Жабаев, Молда Мұса, айтыскер ақын Талап Өскенбаев, ағартушы ұстаз Тәңірберген Отарбаев, Нәмет Сүлейменов, Әбжапар Жылқышиев және Сарыарқа шежірешісі Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы аталады.
Арқада қалған ұрпақ туралы дерек
Көкшетау өңірінің жас шежірешісі Шыңғыс Оразалының айтуынша, Сапақ датқа Малайсары мен Сырымбет батырдың қарындасын тоқалдыққа алған. Сол кісіден тараған ұрпақтары белгісіз себептермен Арқа өңірінде қалып, бүгінге дейін Көкшетау облысының Қызылту ауданы маңында тұрады делінеді. Бұл жайды Сапақ датқаның оңтүстіктегі ұрпақтары әрдайым біле бермейді.
Майлы қожаның Тәнен датқаны сынауы
Бір күні Сапақ датқа бірнеше жолдасымен Тәнен датқаның ауылына қонаққа барады. Жолай Сапақ датқа Майлы қожаға кездесіп: «Уа, Қожеке, дастархан жағалайық, бізбен бірге жүр!» — деп қолқалайды.
Майлы қожа асығыс екенін айтып, ризалықпен өз жолымен кетеді. Бірақ ол топтан біраз ұзағанда, алдынан үш-төрт серігі бар Тәнен датқа жол үстінде ауылына қайтып келе жатқанын көреді. Сонда ақынның ойына: «Осы Тәнен датқа сөз тани ма екен, сынап көрейін» — деген ой келеді.
Сәлемдескеннен кейін Майлы қожа: «Уа, датқа! Тура сенің шаңырағыңа жүрісі суыт бір топ аттылар барады!» — дейді.
Ойында күдік жоқ Тәнен датқаның өңі өзгеріп: «Ой, пірім-ай! Олар кім болды екен? Ай, Майлы! Ең болмаса кескін-келбетін айт!» — деп өтінеді.
Майлы қожаның сипаттамасы
Ай, көзіме алғаш ілінген,
Адам шошиды түрінен!
Дөңгелек жүзді, дөң маңдай,
Қасы менен қабағын,
Ұрып-соғып қосқандай!
Оң қолында қыран бүркіт,
Қауқа сақалы ормандай!
Оң шекесінде құс тыртық,
Анасынан туып болғандай.
Бұзау мұрын, алакөз,
Ұзындығы қолының,
Еңкеймей-ақ алғандай!
Қос құлағын сұрасаң,
«Құмғанның тура сабындай!»
Ондай бет пішін көрмедім,
Мынау бес күн жалғанда-ай!
Желісі суыт, түрі жаман!
Тәнен датқа, жылдам бар!
Кетіп жүрме арманда-ай!
Сонда Тәнен датқа күліп: «Ай, Қожеке! Осы сенің сұрағаның мен сынағаның қалмайды! Бұл айтып тұрғаның Сапақ датқа емес пе?» — деп, көңілі орнына түсіп, ауылына қарай аяңдап кете береді.