Сүйінбай Аронұлы (1815 - 1898) - 19 - шы ғасырдағы Жетісу ақындарының алтын діңгегі, айтыс ақыны
Сүйінбай Аронұлы: Жетісудың айтыс мектебін қалыптастырған алып тұлға
Сүйінбай Аронұлы (1815–1898) — XIX ғасырдағы Жетісу ақындарының алтын діңгегі, айтыс өнерінің аса көрнекті өкілі. Ол қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданында дүниеге келіп, жастайынан жыраулығымен елге танылды.
Жамбыл Жабаев Сүйінбайды ұстаз тұтып:
«Менің пірім — Сүйінбай, сөз сөйлемен сыйынбай»
— деп, оның ақындық мектебін айрықша құрметтеген.
Тектілік пен дәстүр сабақтастығы
Сүйінбайдың өнері кездейсоқ қалыптасқан құбылыс емес. Ақынның арғы атасы Күсеп Жиенқұлұлы — жауынгер ақын, жыршы, күйші, қобызшы болған. Күсептің үлкен ұлдары Жаңбыршы мен Жаманақ та қазақ арасына жыршылық, қобызшылық, күйшілігімен танылған.
Ал кенже ұлы Арон — жастайынан өткірлігімен, мәмілегер шешендігімен ел аузына ілінген адам. Атадан балаға жалғасқан ақындық пен шешендік дәстүр Сүйінбайға да дарып, оның поэзиясында қуатты мінез бен турашыл ұстанымға айналды.
Отбасындағы ақындық орта
Сүйінбайдан үлкен ағалары Жаманшыл мен Жұмық, інісі Оспан да сыншыл, бірқақпай өлеңдерімен ауыл арасына кеңінен танылған.
Сөз жүйрігі — сахнада
Жаманшылдың Сүйінбайға айтқаны ел ішінде сақталған: «Отбасында мен жүйрікпін, шаршы топта сен жүйріксің».
Қоғамдық күрес және азаматтық үн
Тарихи деректер Қоқан шапқыншылығы салдарынан жан-жаққа бытырай көшкен, қиын-қыстау кезеңде іргесі ыдыраған қазақ руларының басын біріктіруде Сүйінбай мен Сарыбай бидің ықпалы зор болғанын айтады. Бұл тұста ақын халықты қоқандықтарға қарсы тұрып, тәуелсіздік үшін күресуге үндеді.
Батырлар туралы толғаулар
Сүйінбайдың ел рухын көтерген шығармаларының қатарында Өтеген батыр, Қарасай батыр, Саурық батыр, Сұраншы батыр, Жабай батыр туралы толғаулары аталады.
Аумалы-төкпелі қоғамда ғұмыр кешкен Сүйінбай сал-серілік қызығына бой ұрмай, қоғамдық-әлеуметтік мәселелерге белсене араласты. Ол өлеңдерінде Қоқан билеушілерін де, жергілікті әділетсіз сұлтан-төрелерді де, бай-болыстарды да жасқанбай сынап, шындықты тура айтты.
Айтыстағы биік өлшем және сыншылдық
Ақынның Тезек төремен, қырғыз ақыны Қатағанмен айтыстары — оның сөз қуаты мен қоғамдық әділет талабын айқын танытатын мұралар. Сонымен қатар «Датқаларға», «Үмбетәліге», «Төрт биге», «Момын малын зұлымға алып беріп» сияқты өлеңдерінде қиянатшылдық пен озбырлықты аяусыз әшкерелейді.
Тақырып
Әділетсіз билік
Болыстар мен билердің озбырлығын әшкерелеу, халық жағын ұстау.
Жанр
Сықақ пен нақыл
Болыс-билерге арналған сықақ өлеңдері мен шешендік нақылдары сақталған.
Өлшем
Философиялық тереңдік
Ой сұлулығы мен тіл өрнегінің соны айшықтары арқылы ерекшеленеді.
Қазақ халқының тарихи-қоғамдық даму сатылары мен өткен ғасырлардағы өмір шындығы ақын шығармаларында жан-жақты көркем суреттелген. Мұхтар Әуезов Сүйінбайды айтыс өнерінің «алтын діңгегі» деп бағалаған.
Мұраның жиналуы және жариялануы
Сүйінбайдың айтыстары мен өлең-толғауларын жинау, жариялау ісі XX ғасырдың басында жүйелі түрде қолға алынды. 1920 жылы Түркістан АКСР-і Халық ағарту комиссариаты жанынан құрылған қырғыз (қазақ) ғылыми комиссиясы ауыз әдебиеті үлгілерін жинау мақсатында Сырдария мен Жетісу өңірлеріне экспедиция ұйымдастырды. Этнограф-ғалым Ә. Диваев осы сапарда Сүйінбайдың өлеңдері мен айтыстарын қағазға түсірген.
Негізгі жарияланым белестері
- 1929: «Жаңа әдебиет» журналы (№6) бетінде «Апырмау, мынау жатқан Сарыбай ма» өлеңі жарияланды.
- Хрестоматиялар: шығармалары оқу құралдарына енгізіліп, ел ішінде кең насихатталды.
- С. Сейфуллин жинағы: «Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары» еңбегіне «Шапырашты Сүйінбай ақынның қартайған шағында айтқаны» атты өлеңі енді.
- 1935: І. Жансүгіров пен Ф. Ғабитованың құрастыруымен «Сүйінбай ақын» атты тұңғыш жеке жинағы жарық көрді.
Қазақстан Ғылым академиясы құрылғаннан кейін ақын мұрасын жинап, жариялауға үлес қосқан зерттеушілер қатарында Ә. Диваев, С. Бегалин, Б. Жақыпбаев, сондай-ақ қырғыз фольклористері Ш. Үмбетәлиев пен Э. Мұқанбетовтің еңбектері ерекше аталады. Сүйінбай мұрасының бір бөлігі Ж. Жабаевтың мемориалдық мұражайының әдеби қорында сақталған.
«Ақиық» жинағы және әлемдік деңгейде танылуы
Сүйінбайдың «Ақиық» атты жинағына таңдаулы шығармаларымен бірге кейіннен табылған көптеген өлең-толғаулар мен айтыстар енгізіліп, мұра жүйеленіп, тақырыптарға бөлінді. Кітапқа көлемді ғылыми алғысөз жазылып, соңынан түсіндірме сөздік берілген.
Мәскеуде «Әлем әдебиетінің кітапханасы» сериясымен жарық көрген 200 томдық жинақтың 102-томында ақынның «Кәрілік» өлеңінің жариялануы — оның шығармашылығы әлемдік сөз өнеріне қосылған асыл мұра, құнды әдеби ескерткіш екенін айғақтайды.
Есімінің ұлықталуы
Бүгінде Сүйінбай есімі Алматы облыстық филармонияға, Алматы қаласындағы үлкен даңғылға, ақынның туған ауылына және ондағы мектепке берілген. Туған жерінде мемориалдық мұражайы жұмыс істейді.
Дереккөз санаты: KZ порталындағы қазақша рефераттар жинағы.