Бұрынғы заманда Тәкір деген бір хан өзінің сүйікті уәзірін шақырып алып: - Бүгін төбемнен бес қаз өтті, қаздың алдындағы біреуі артқы төртеуіне бір сөз айтты, сол сөзді тауып бер, егер таба алмасаң, өлтіремін
Ханның сыны мен уәзірдің тығырығы
Ерте заманда Тәкір деген хан өзінің сүйікті уәзірін шақырып алып: «Бүгін төбемнен бес қаз өтті. Алдыңғысы артындағы төртеуіне бір ауыз сөз айтты. Сол сөзді тап. Таба алмасаң, өлтіремін» — дейді. Уәзірге үш күн уақыт беріпті.
Уәзір үш күн бойы елдің үлкен-кішісінен сұраса да, ешкім жауап бере алмапты. Бұл жұмбақтың шешуін ханның қызы білетін көрінеді. Уәзір өз қызын жіберіп сұратады.
Ханның қызы бастапқыда: «Айтуға өзім де қорқамын» — дейді. Бірақ уәзірдің қызы: «Әкемді хан өлтіреді ғой» — деп жалынған соң, ақыры сырын ашады: «Жақсы әйел жаман еркекті түзетеді» — деген сөз екен.
Қыз уәзірге тағы бір ескертуді қоса айтады: хан сұраса, «өзім таптым» деп жауап берсін.
Шындықтың салдары
Үш күн өтпей уәзір ханға келіп, қаздың сөзін жеткізеді. Хан жауаптың дәлдігіне риза болғанымен, күдіктеніп: «Мұны өзің білуің мүмкін емес. Кім айтты?» — деп қысады. Уәзір қорыққаннан шындықты айтып қояды: ханның қызы айтқан екен.
Хан қызын шақыртып сұрағанда, ол: «Айтқаным рас» — дейді. Сонда хан уәзірді босатып, қызын әдейі бір жаман адамға қоспақ болады.
Ханның адамдары қала ішінен бір диуана қайыршыны тауып әкеледі. Хан қызын соған некелеп, қала сыртында тұрсын деп бұйырады да: «Кім бұларға жақындаса, өлтіремін» — деп жарлық етеді.
Қыздың өтініші
Қыз әкесіне қайта-қайта жалынған: «Тым болмаса адал асы бар адамға қосыңыз» — дейді. Бірақ хан: «Жарлығым екі болмайды. Өз обалың өзіңе» — деп, оларды айдатып жібереді.
Ақыл мен еңбек: жаман адамды түзеудің жолы
Ханның қызы тағдырға шүкіршілік етіп, қайыршы күйеуін қолынан жетектеп, қаланың шетіне үй салады. Өзі іс тігіп, аз күнде-ақ табыс табады. Күйеуіне адал ас беріп, біртіндеп ақыл үйретеді: «Мен не айтсам, соны ғана істе» — дейді.
Күйеуі айтқанын бұлжытпай орындап, сөзге түсініп, мінезі түзеле бастайды. Көп ұзамай екеуі шын мәнінде ерлі-зайыпты болып кетеді.
Дайындық
Ханша базарға барып, ат танитын сыншы ретінде күйеуіне бір жүйрік тұлпар және бір өткір қылыш сатып алады. Қылышты беліне байлап, атқа мінгізіп, күн сайын ақша беріп, базарға жұмсап отырады.
Тәртіп
Ханша күйеуіне әрекеттің қарапайым қағидасын орнықтырады: дұрыс бағыт + тұрақты әдет. Осы тәртіп оның бойындағы дөрекілік пен бейберекеттілікті бәсеңдетеді.
Алтын басты, күміс құйрықты киік
Бір күні хан жарлық шығарады: «Менің қарауымдағы жерде басы алтын, құйрығы күміс бір киік бар. Кім ұстап берсе, соған қалағанын берем» — дейді.
Халық киік ұстауға жаппай шығады. Хан тағы да қатал шарт қояды: «Киік кімнің басынан секіріп өтсе, соның басын аламын, малын қазынаға тәркілеймін» — дейді.
Ханшаның үйреткен тілегі
Ханша күйеуін тұлпарға мінгізіп, қылышын байлап, аттандырып тұрып: «Киікті ұстасаң, хан “тілегің не?” десе, үш күн бойы түнде от жақтырмасын деп сұра» — деп үйретеді.
Киік қамауда жүргенде ханның өз басынан секіріп кетеді. Ешкім ұстай алмай дағдарып тұрған сәтте, ханшаның күйеуі киікті қуып кетіп, түс ауа ұстап алады да, ханға әкеледі.
Хан оны танымай, батыр деп құрмет көрсетіп, тілегін сұрайды. Күйеу: «Халық үш күн бойы күн батқаннан күн шыққанша от жақпасын» — дейді. Хан жарлықты орындауға бұйырады: жұрт тамағын күндіз пісірсін, түнде шам да жақпасын.
Екі қонақ: Бақ пен Дәулет
Үшінші түні жұрт ұйқыға кеткен кезде сырттан: «Рұқсат болса қонамыз, құдайы қонақ едік» — деген дауыс естіледі. Ханша жүгіріп шығып, екі жолаушыны үйіне кіргізіп, барын дайындап алдына қояды.
Сол қонақтың бірі Бақ, бірі Дәулет екен. Ханша өзінің адал еңбегі мен ақылының арқасында бақты бағындырып, дәулетті қондырады. Көп өтпей қала ішінен жақсы үй алып, тұрмыстары түзеліп кетеді.
Әке мен қыздың табысуы
Араға көп уақыт салып, ханша күйеуін ханға барып, қонаққа шақыруға жібереді. Хан келгенде бұл адамның баяғы күйеу екенін танымайды. Қонақ болып отырып, әңгімелеседі.
Ханша тағамды бабымен пісіріп, ханның алдына қояды. Хан дәмін татып: «Менің жаман адамға берген қызымның пісірген тамағындай тәтті екен» — деп, жылап жібереді.
Сол сәтте қызы да жылап, әкесіне танылады. Хан оларды қалаға алып барып, күйеуін өзінің орнына патша етіп қояды. Сөйтіп ханның қызы мұратына жетеді.
Түйін сөз
Осы оқиғадан: «Жақсы әйел жаман еркекті түзетеді» — деген нақыл қалған екен.