Хан жұртын жиып

Ақылдың үш өсиеті

Ертеде бір ақылды адам өмір сүріпті. Күндердің бір күнінде ол баласын шақырып алып, бар білетінін үйретеді. Әкесінің өсиеті үш-ақ ауыз сөзге сыйыпты:

• Біріншіден: қатыныңа сырыңды айтпа.
• Екіншіден: ақымақпен дос болма.
• Үшіншіден: жаңа байығаннан қарыз алма.

Баласы әкесінің сөзін мақұлдап, келіседі. Бірақ өсиеттің мәнін неге олай айтқанын ұқпай, ұзақ уақыт ойланса да, түбіне жете алмай жүреді.

Өсиетті сынап көру

Ақыры ол бәрін өз басынан өткізіп, қолымен істеп, көзімен көрмекке бел буады. Әкесінің үш кеңесінің әрқайсысын әдейі бұзуға кіріседі: бір байдан қасақана қарыз алады, бір ақымақпен дос болады.

Үйіне келіп бір қойды бауыздап, қолын қанға батырады да, үйдің артынан жер қазып, әлденені көміп тастағандай болады. Сосын әйелімен сөйлесіп:

Біраз күн тыныш өтеді. Бірақ бір түні екеуі қатты ұрсысып қалады.

Сырдың сатылуы

Таң ата әйел ханға барып арызданады:

Хан ести сала жендетін жіберіп, жігітті алдырады. Жігіт жолға шыққанда «куәлікке досымды ерте барайын» деп, баяғы ақымақ досына соғады. Бірақ досы: «қолым тимей жатыр» деп, бірге барудан бас тартады.

Одан әрі жүре бергенде, қарыз берген бай алдынан шығады. Ол ештеңеге қарамай жабысып, ақшасын талап етеді. Жан қысылған жігіт қарызды сол жерде қайтарып береді.

Хан алдындағы шындық

Хан жігітті көрген бойда:

Жігіт бәрін жасырмай, басынан-аяқ шынын айтады: қойды бауыздап, әкесінің өсиетін сынау үшін әйелімен әдейі сөйлескенін, ешкімді өлтірмегенін баяндайды. Хан сенбей, кісі жіберіп тексертеді. Істің анығына жеткен соң ғана оның сөзіне көзі жетеді.

Бірақ ханның көкейінде басқа күдік туады: әкесінің ақылдылығынан қорқып, «бағыма бөгет болар» деп ойлайды. Сөйтіп, терең зындан қаздырып, әкесі мен баласын соған тастатып, аузын көміп тастайды.

Уақыт өте — өкініш жетеді

Екі-үш жыл өтеді. Диқандар егін егіп, жер тапталып, зынданның орны да білінбей қалады.

Бір күні ханның тамағына шөп тұрып, ауыр халге түседі. Бақсы-балгер, тәуіптің бәрін алдырып қаратады, бірақ ешқайсысы ем қыла алмайды. Сонда бұрынғы білгірдің қадірін білетін бір адам ханға:

Хан жұртын жинап, зынданның маңын үңгірлетіп қаздыртады. Әуелі бір сүйек шығады. Кімнің сүйегі екенін ажырата алмай, қазуды тереңдеткенде, ақылды қарияның өзін тауып алады.

Сөйтсе, бұрын жерлегенде қарттың қасына бір дорба тоқаш та бірге көміліпті. Ол соны күніге талғажау етіп, тірі қалған екен. Алайда әбден әлсіреп, қансыз-сөлсіз, өлім халінде жатады.

Шартпен құтқару

Жұрт қартқа келіп: «Хан ауырып жатыр, сіз жазады деді, алып кетуге келдік» дейді. Бірақ қарт:

Ел ханға қайта барып, білгірдің келмейтінін айтады. Сонда хан: «Егер жазса, бар бақ-дәулетімнің бәрін берем» деп уәде жібереді.

Қарт бұл жолы келісімін шартпен береді: қырық қыз әкеліп, зындан аузына дейін қатар-қатар тізіп тұрғызуды, әрі бір саты қоюды талап етеді. Айтқаны орындалады.

Қарт сатыдан жоғары өрлеп келе жатып, жол бойы тізілген қырық қыздың бетінен сүйіп өтіп, сыртқа шығады. Сол сәтте өңі кіріп, бойы жазылып, әл жинағандай болады.

Сынаққа толы ем

Қарт хан ордасына келсе, хан шөпке булығып, азаптанып, өлімнің аз-ақ алдында жатыр екен. Білгір бірден:

Хан да, халқы да: «Жазсаң, орындаймыз» деп жауап береді.

Сонда білгір ханның жалғыз баласын алдырып, «алдыңда бауыздаймын, сонда жазыласың» дейді. Хан шошып: «Балам өлгенше, өзім өлгенім артық» деп көнбейді.

Бірақ қарт сөзін қатайтады: «Сен өлсең — бір өзің кетесің. Ал балаң өсіп, бізді билейтін болса, бүгінгі жұрттың түбі құриды» дейді. Хан амалсыз келіседі.

Айла мен ақиқат

Баланы алып келгенде, қарт жұртқа: «Көзіне көрсетіп бауыздамайық, хан талып қалар» дейді. Алдына ши төсеп, баланы шиге кіргізгендей етеді.

Бірақ баланың орнына аяғы буылған бір қойды әкелтіп, сол қойды шалып жібереді. Хан «жалғыз баламнан айырылдым-ау» деп аһ ұрып күрсінген сәтте, тамағында көлденең тұрып қалған шөп босап, төмен сырғып түседі.