Нұрмұхамедұлы Жанқожа (1774 - 1860) - батыр, Сыр бойы қазақтарының Хиуа, Қоқан хандықтарының езгісіне және Ресей отаршыларына қарсы ұлт - азаттық көтерілісінің басшысы
Төмендегі мәтін редакцияланып, орфографиясы мен сөйлем құрылысы түзетілді; негізгі ойлар айқындалып, оқылымы жеңілдетілді.
Кіріспе
Нұрмұхамедұлы Жанқожа (1774–1860) — батыр, Сыр бойы қазақтарының Хиуа мен Қоқан хандықтарының езгісіне, сондай-ақ Ресей отаршыл саясатына қарсы ұлт-азаттық күресінің көрнекті басшыларының бірі. Ол қазіргі Қызылорда облысы, Қазалы ауданы аумағында дүниеге келген.
Негізгі контекст
- Хиуа мен Қоқан — Сыр бойындағы қазақ ауылдарына алым-салық пен әскери қысымды күшейтті.
- Ресей — бастапқыда қорғаныс уәдесімен келіп, кейін жергілікті тыныштықты бұзған отарлау тәжірибесін тереңдетті.
Хиуа мен Қоқан қысымы
XIX ғасырдың 20-жылдарынан бастап Сыр бойы мен Арал теңізінің шығыс жағалауын қоныстанған қазақтарға Хиуа мен Қоқан хандықтары өз үстемдігін жүргізе бастады. 1830–1840 жылдары бұл қысым тіпті күшейіп, жергілікті халыққа қарсы зорлық-зомбылық жиілейді.
Хиуа әрекеттері
- Жаңадария, Қуаңдария, Қызылқұм арқылы өтіп, Сыр бойындағы елді мекендерге шапқыншылық жасады.
- Мал барымталап, әйелдер мен балаларды тұтқынға алып кетіп отырды.
Қоқан саясаты
- Шекара бекітіп, әкімшілік жүйе орнатты.
- 1817 жылдан салына бастаған бекіністерден жасақ шығарып, елді шауып, алым-салық жинады.
Осындай қысымға түскен жұрт әділдігімен әрі батырлығымен ерте танылған Жанқожаның төңірегіне топтасты.
Созақ жорығы
Жанқожа 17 жасында Кіші жүз құрамындағы Әлімұлы тайпасының жергілікті рулары сайлаған Қылышбай ханның Хиуа бекінісіне жасаған жорығына жасақпен бірге аттанып, жекпе-жекте қарақалпақ батыры Тықыны өлтіреді. Сол жорықта әділетсіздігі үшін Қылышбай ханның өзіне де қол жұмсағаны айтылады. Бұл кезеңде Жанқожаның ауылы Қарақұмды жайлап, Ырғыз бойын қыстайтын.
Созақтағы шиеленістің себептері
Қоқан хандығының Созақ бекінісіне орналасқан әкімдері халыққа алым-салықтан бөлек зорлық көрсетеді. И. Аничков деректерінде Қоқан әкімі Дәурен Созақ бектері Отыншы және Сушымен бірігіп, Сарман биді өлтіргені айтылады. Созақтағы Құрман би араша сұрап, Жанқожаға арнайы хабар жібереді.
Жанқожа елден қол жинап, Созаққа аттанып, жолай Жаңақорған мен Желек бекіністеріндегі қоқандықтарды қуады. 1830 жылдың күзінде Созақ бекінісін қоршауға алып, көмекке келген қоқандық Таған палуанды жекпе-жекте қолға түсіреді. Кейін жасақтарымен дарбазаны бұзып кіріп, Созақты басып алады.
Қоқан бектері Отыншы мен Сушы қолға түсіріліп, баласының құны ретінде Құрман биге тапсырылады. Кейбір деректерде Жанқожа Қоқанның Шымқорған, Қосқорған, Күмісқорған секілді бекіністерін де талқандағаны көрсетіледі.
Хиуаға қарсы шайқастар
Сырдың төменгі сағасындағы қазақтар алым-салық төлеуден бас тартып, Хиуа бегі Бабажанның озбырлығына көнбеген кезде, Хиуа ханы Аллақұл оларды «тәртіпке келтіру» үшін түрікмен Аймұхамед палуанды жасақпен жібереді. 1836 жылы Ақирек маңында Жанқожа Аймұхамед палуанды жекпе-жекте өлтіріп, оның жасағын қашуға мәжбүр етеді.
Жорықтардың нәтижесі
Бұдан кейін Жанқожа Хиуа бекіністеріне жиі шабуыл жасап, Сыр бойындағы елді хиуалық қысымнан қорғауға ұмтылады. Бұл жорықтар Хиуа бекіністеріне елеулі шығын әкеледі.
1845 жылдың көктемінде Хиуа хандығы қираған бекіністерін қалпына келтіру үшін 200 жасақ аттандырғанымен, Жанқожа сарбаздары оларды кері қайтарады. 1847 жылы көктемде Хиуа бегі Уайыс-Нияздың әскері Атанбас, Ақирек, Қамыстыбасты өңіріндегі ауылдарға шабуыл жасап, 1400 үйді ойрандап, тонап кетеді. Сол жылдың тамызында Қожанияз бастаған шапқыншылар тағы да елді тонайды. Мұндай шапқыншылық бір жылда бірнеше рет қайталанып отырған.
Елін қорғау үшін Жанқожа 700 сарбазбен қарсы шығады. Екі мыңға жуық әскері бар хиуалықтар Жаңақала бекінісі маңына шоғырланады. Осы тұста Ресейдің Райым бекінісінің бастығы Ерофеев бастаған отряд хиуалықтарды талқандауға көмектеседі.
Ресей әскерімен қарым-қатынас: үміт пен шындық
1847 жылы Райымға келіп, бекініс сала бастаған Ресей әскерлеріне Жанқожа алғашында ашық қарсылық көрсетпейді. Ол Орынбор генерал-губернаторы В. Обручевпен кездескеннен кейін орыс әскері жергілікті халықтың тыныштығын бұзбайды және хиуалық шапқыншылықтан қорғайды деген уәдеге келіседі.
Қайшылық
Уақыт өте келе жағдай керісінше өрбиді: патша шенеуніктері мен әскери бөлімдер елдің берекесін алып, егде тартқан Жанқожаның өзіне де тыныштық бермейді. Орынбор шекаралық комиссиясының Сырдария жүйесі бойынша өкілі И. Осмаловскийдің көмекшісі саналатын тілмаш Мұхаммедхасан Ахмеров шабармандарын пара жинауға Жанқожа ауылына жібереді. Жанқожа «орыс заңында мұндай салық жоқ» деп, оларды қуып жібереді.
Осындай келеңсіздіктер Жанқожаны көтеріліске шығуға мәжбүр етті.
1856–1857 жылдардағы көтеріліс
1856 жылғы желтоқсанның соңғы күндерінде көтерілісшілер Қазалыны қоршауға алады. Олар Қаратөбе маңындағы Л. Булатов отрядына бірнеше рет шабуыл жасайды. Көтерілістің алғашқы кезеңінде Жанқожаның 1500-ден аса сарбазы болса, 1857 жылғы қаңтарда олардың саны 5000-ға жетеді.
Күштердің арақатынасы
Орынбор генерал-губернаторы В. Перовский жағдайға алаңдап, генерал-майор Фитингофт бастаған жазалау отрядын аттандырады.
Жазалау отряды
300 атты казак, 320 жаяу әскер, 1 зеңбірек және қосымша қару-жарақ. Сонымен бірге сұлтан Елікей Қасымов бастаған бірнеше жүз қазақ жасағы болады.
Нәтижесі
Арықбалық маңындағы бірнеше шайқастан кейін көтерілісшілер шегінуге мәжбүр болып, Қызылқұмға қарай ойысады.
Жазалаушы отряд көтерілісшілерді қудалау барысында жолай кездескен қазақ ауылдарын шауып, тонауға ұшыратады. Ақпан–наурыз айларында Фитингофт жасағы көтерілісшілерге қарсы бірнеше мәрте жорық жасап, ауылдарға аса қатыгездік көрсетеді. 1856–1857 жылдары қазақтардан тартып алынып, есепке ілінбей талан-таражға түскенді қоспағанда, 79 567 сомның малы сатылғаны айтылады.
Ақыры және қаза табуы
Көтеріліс жеңілгеннен кейін Жанқожа сатқындық жасады деп санаған ру басылары мен ел ағаларына ренжіп, әуелі Дауқара жаққа, кейін Бұхар хандығы аумағындағы Ерлер тауына жалғыз кетіп қалады. Екі жылдан соң қайта оралып, Қызылқұмда оңаша отырған кезінде Елікей Қасымов бастаған казак отряды қолынан қаза табады.
Дереккөз ескертпесі
Мәтін соңындағы белгі: «Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы».