25 - маусым жарлығы елдің төбесінен түскендей болды

Жарлықтың «күтпеген» келуі және биліктің алғашқы реакциясы

25 маусымдағы жарлық елге төбеден түскендей әсер етті. Мұны алдын ала жергілікті билік мекемелеріндегі қызметкерлер де білген жоқ. Қағаз жүзінде қарағанда, бұл — сөзсіз орындалуы тиіс әмір сияқты көрінді. Ал жарлықтың халықтың жан дүниесіне қалай тиетіні, оның соңы қандай күйге соғатыны басқару жүйесінің есебінде болмады.

Жарлық келе салысымен Алматыда жандарал Фольбаумның басқаруымен тығыз кеңес өтіп (1916 жыл, 1 шілде), «орындауға дереу кірісу керек» деген шешім үстем болды. Жандарал жергілікті халықтың «инабатты» адамдарын жинап, жігіт алудың мәнісін түсіндіруге кірісті.

Қоқан-лоқы тілі және «мойынсұнбағанды» жазалау

Шілденің басында Фольбаум қазақ, қырғыз, дүңген, тараншы қауымына жарлықты орындау керектігін жариялап, сөзінің соңын ашық ескертумен түйді: жарлыққа қарсы сөз таратқан адам тоқтаусыз ояздық начальниктердің қолына тапсырылсын деді. Бұл үндеу халыққа сабыр әкелгеннен гөрі, қорқыныш пен күмәнді қоюлата түсті.

Қарсы пікір айтқан ақсақалдар және уәде қағазына сенімсіздік

Ел ішінде беделді, тілі өтімді ақсақалдардың бір бөлігі «бала алады» дегенге күдікпен қарап, мансаптылардың «береміз» деген уәдесіне қол қоймады. Олар жұртқа: ертеректе патша әулеті қазақтан солдат алмауға уәде бергені, ол уәде мөрленгені, тіпті біреудің үйінде сақтаулы екені туралы сөз таратты. Уәде бұзылса, жаңа жарлықты орындау міндет емес деген ой ел арасына тез жайылды.

Алайда билік бұл үндерді «тәртіпке қарсы» ретінде қабылдап, жауапқа тарту, жалынып көндіру, алғыс айту, сый-сияпат уәде ету сияқты тәсілдерді қатар қолданды. Кейбірі амалсыз қол қойса, кейбірі ұлықпен, болыспен жарасып, көпшіліктен ірге алыстады.

Қауесет, қорлау сөз және сенімнің үзілуі

Жетісуда бұрыннан бар ұлт араздығы мен шаруалық өшпенділік жағдайды одан сайын ушықтырды. Қаладағы бай-құлақ казак-орыстардың бірсыпырасы «окоп қазасыңдар», «енді жайлауда жайбарақат жүрмейсіңдер», «солдат бермесеңдер, қырады» деген суық сөздерді жиі айтқызды. Мұндай сөздерді естіп жүрген қара қазақтың күдігі ұлғайды, ал қаладағы жалшы-малайлар оны ауылға таратып отырды.

Осы тұста халықтың көкейінде әкімдерге, болысқа, тілмашқа сенім қалмады. Ұзақ жыл жиналған реніш пен қорлықтың түбі көрініп, «қара жұмыс» пен «солдаттықтың» айырмасы әдейі күңгірттендірілгендей сезілді.

Қысым күшеюі: тұтқындау, бопса, бірақ нәтиже жоқ

Қобыраған елді қорқытып, күшпен бағындыру үшін бопса жасалып, Жетісу дуандарында (Алматы, Пішпек, Жаркент, Лепсі, Қарақол) бірқатар адам тұтқынға алынды. Бірақ бұл да елді тоқтатпады. Кейбір өкімет жақтастарының өзі «тәртіпті өзгерту керек» дей бастады, «түбі тынышсыз болады» деген сөз күшейді.

Биліктің менмен бағасы: «бұқараны бай-манап айдайды»

Алматыдағы жандарм ротмистрі Железнев 16 шілдедегі баяндамасында Қастек, Тайторы болыстарының қазақтары жабдықтанып отырғанын, қолдарында шалғы барын, орай туса пошта мен телеграфқа тиіспек екенін хабарлайды. Бірақ Фольбаум бұған: «Бұл туралы қоқалаққа тию қиын, ештеңе жоқ. Көнбейтін қара бұқараны жай манаптар бір шыбықпен айдай алады. Өзімен өзін басу керек» деп жауап береді.

Бұл көзқарас биліктің басты тірегі ретінде бай-манапты көргенін аңғартты. Ал нақты ахуал қорқынышты күйінде қала берді: халық қозғалды, қалаға қатынас сиреді, малай-жемшік атаулы қашты, шекараға жақын елдер көшіп-қона бастады.

Қоғамдық психология: көш, зар, анталаған белгісіздік

Ел ішінде жан сақтаудың қамы алдыңғы орынға шықты. Қытай шегіне жақын отырғандар пісіп тұрған астығын, қонысын тастап жылжыды; төмен ығысқандар құмды өңірлерге (Балқаш, Ақсу, Лепсі, Іле, Қаратал төңірегі) ойысты. Бір жерде мал сойылып, бір жерде тасаттық берілді. Қан майданның қараңғылығында отырғандай, дүние төңкеріліп кеткендей күй кешілді.

Бозбала-жігіт атқа мінді: қашуға ма, шабуға ма — өзі де анығын білмеді. Ұсталарға сапы, найзаның темірін соқтырып, шалғы саптатып, ескі білтелі қаруға шүріппе қойдыру көбейді. Мұның бәрі біреудің ұйымдастыруымен емес, елдің өз-өзінен туған үрейлі инерциясымен жүрді.

Болыстар мен тілмаштардың тығырығы

Жергілікті өкілеттер — болыстар мен тілмаштар — ең ауыр хәлге түсті. Жиналыс шақырса, ел жиналмайды; жиналса да, берекелі жауап шықпайды. Ұлық оларды қысады, «іспескі бер, болмаса болмағанды көрсет» деп тізеге салады. Бір жағынан елден, бір жағынан өкіметтен қорқып, екі арада шарасыз қалды. Кейбірі «жеребе салу», «жіп ұстастыру» сияқты рәсімдер халықты жұмсартар ма еді деп ұсыныс айтты, бірақ ол да өтпеді.

Телеграммалар тілі: қауіптің мойындалмауы

21 шілдеде Ташкенттен Түркістанның уақытша генерал-губернаторы Ерофеев: Жетісудың күйі «көтеріңкі, тіпті ауырлануы мүмкін» деген жандарм мәліметін жіберіп, анығын сұрайды. 22 шілдеде Фольбаум: күніне үш рет телеграмма беріп тұрғанын, «бәрін тыншытам» деп шамалайтынын, өйткені қазақ-қырғыз «ұлықтың байсалдылығымен мойынсұнады» деп жауап қатады. Тараншыдан қауіп аз дейді.

Алматыдағы «үлкен жиналыс»: қойылым және жалған бірауыздылық

Дегенмен күнделікті дүңкілдеген қоқан-лоқы Фольбаумды да тынышсыздандырды. 22 шілдеде Алматыда жандарал үйінің маңында үлкен жиналыс шақырылды. Ойдан-қырдан халық қалың жиналды. Жандарал жарлықтың жайын, тәртібін түсіндірді. Бірақ жұрт ашық сөйлемеді: үнсіз тұңғиықтанып, ішке тартты.

Сол арада тілмаштар, болыстар, қаладағы бай саудагерлер мен молдалар жұрт атынан сөйлеп, «жарлыққа қарсы емеспіз, патша не айтса да құлдық» дегенді алға тартты. Бұл сөздердің артында полицмейстер Протиковтың ұйымдастыруы, тыңшылардың ықпалы бар еді: әдейі отырғызылған адамдар сөйлеп, көптің үнін көлегейледі. Дұға оқылып, «ура» шақырылды. Билік мұны «көңілдің ақтығы» деп қабылдады.

Ішкі жарықшақ: халық «қанағаттанбай» тарқайды

Жиналыста ант ішіліп, «бала береміз» деген уәде айтылғанымен, қара бұқара қанағаттанбай, дүмбілез күйде тарады. Сол күннің өзінде-ақ елдің ойы қатты бұзылды: сырттай «мойынсұну» көрінісі жасалғанымен, іште ыза, үрей, белгісіздік қоюланып бара жатты.

Көтеріліске қарай ығысқан шындық: Қастек хабарлары

26 шілдеде ротмистр Железняков Фольбаумға тағы хабар береді: күншығыс және күнбатыс Қастек болыстарының жас жігіттері байлардан жақсы аттарды еріксіз алып, бөлісіп мінген; «солдат алуға шақырады» дегенде-ақ қашуға дайындалған; ұсталары шалғы, балта, сапы соғып жатыр дейді. Бұл болыстардағы жұрт Шапырашты руынан екені, олардың кейін Шамалғанға шабуыл жасап, Самсы бекетінде орыс әскерімен атысып қалғаны айтылады. Осы қимыл өзге өңірлердегі көтерілістерге шақпақ болып тиді.