Дарвин мен Уолестің теориясы
Чарльз Роберт Дарвин: эволюция теориясының қалыптасуы
Чарльз Роберт Дарвин (1809–1882) — әйгілі ағылшын ғалымы, натуралист, биологиялық эволюция теориясының негізін қалаушылардың бірі. Ол эволюциялық өзгерістердің механизмін түсіндіретін табиғи сұрыпталу идеясын ғылыми түрде негіздеуге алғашқылардың қатарында болды. Дарвин Санкт-Петербург Ғылым академиясының шетелдік мүше-корреспонденті болған.
Өмір жолы және «Бигль» экспедициясы
Қысқаша дерек
- Мамандығы
- Натуралист, биолог
- Отбасы
- Дәрігерлер әулетінде туған
- Негізгі идея
- Табиғи сұрыпталу
1831 жылы Дарвин натуралист ретінде «Бигль» кемесінің бес жылға созылған экспедициясына қатысты. Экспедицияның негізгі мақсаты — Оңтүстік Американың жағалаулары мен аумақтарын топографиялық тұрғыдан сипаттау және картаға түсіру болатын.
Сапар бағыты Чили, Галапагос және Таити аралдарын, Жаңа Зеландияны, Тасманияны және Оңтүстік Американың кең өңірлерін қамтыды. Әсіресе Галапагос аралдарында Дарвин жергілікті флора мен фаунаның материктегі түрлерге ұқсастығын байқап, бұл деректердің түрлердің уақыт өте өзгере алатынын көрсетуі мүмкін екеніне назар аударды.
Англияға оралу: бақылаулардан теорияға
Англияға қайтқаннан кейін Дарвин көгершіндер мен басқа да үй жануарларын сұрыптау тәжірибесін зерттеп, жасанды сұрыпталудың нәтижелері арқылы өзгерістің жинала алатынын байқады. Кейін ол Томас Мальтустың еңбектеріне ден қойып, ондағы демографиялық ойларды тірі табиғатқа қолдануға тырысты.
Негізгі тұжырым
Организмдердің көбею әлеуеті өте жоғары болғанымен, табиғи популяциялар саны әдетте тұрақты сақталады. Себебі тіршілік ресурстары шектеулі, ал осы шектеулілік бәсекелестік пен тіршілік үшін күресті туғызады. Нәтижесінде ортаға жақсырақ бейімделген даралар көбірек ұрпақ қалдыру мүмкіндігіне ие болады.
Уоллес, Лайель және 1859 жылғы басты еңбек
1858 жылы Альфред Рассел Уоллес те табиғи сұрыпталуға ұқсас қорытындыға келді. Геолог Чарльз Лайельдің еңбектері де маңызды рөл атқарып, палеонтологиялық материалдарда өзгерістердің бірізділігі байқалатынын көрсетті.
Дарвин мен Уоллес Лондондағы Линней қоғамының отырысында баяндама жасап, ал 1859 жылы Дарвин өзінің негізгі еңбегін жариялады: «Табиғи сұрыпталу арқылы түрлердің шығу тегі».
Адам туралы еңбектер және антропологиямен байланыс
Антропологиялық мәселелерге тікелей қатысы бар Дарвиннің екі еңбегі ерекше аталады:
«Адамның шығу тегі және жыныстық таңдау»
1871
Адамның шығу тегі мәселесін эволюциялық тұрғыдан қарастырып, жыныстық таңдаудың рөлін талдайды.
«Адам мен жануарлардағы эмоциялардың көрінісі»
1872
Мінез-құлық пен эмоциялардың эволюциялық жалғастығын көрсетуге ұмтылады.
Бұл еңбектер Дарвиннің жалпы теориясын адамның шығу тегі проблемаларын түсіндіруде қолдануға бағытталды. Оның тұжырымдары бойынша, адам табиғаттағы ұзақ эволюциялық үрдістің нәтижесінде қалыптасқан, әрі адамның басқа приматтармен туыстығы бар деген ой ғылыми талқылаулардың өзегіне айналды.
Дау тудырған қырлар: идеяны қате қолдану қаупі
Маңызды ескерту
«Тіршілік үшін күрес» қағидасын адамдар қоғамына тікелей және сөзбе-сөз көшіру — аса қауіпті. Биологиялық түсіндіруді әлеуметтік, моральдық өлшемдерге күшпен телу адам құқығы мен этикаға қайшы қорытындыларға әкелуі мүмкін.
Мәтіндегі сын тұрғысынан қарағанда, «өмір — бұл күрес» дейтін түсіндіру табиғаттағы бейімделу логикасын сипаттауға жарағанымен, оны адамдарға қатысты қолдану ақтауға келмейтін әлеуметтік қорытындыларға жетелейді. Дарвиннің кей тұстардағы пікірлері «өркениетті» және «жабайы» халықтар туралы үстемдікке негізделген көзқарастарды білдіретіндей қабылданып, кейін мұндай түсіндірулердің қоғамда зиянды идеологияларға қызмет етіп кеткені белгілі.
Мальтустың ықпалы туралы
Дарвин идеялық серпілістің бір бөлігін сол дәуірде кең тараған Томас Мальтустың еңбектерінен алғаны айтылады. Мальтус халық санының өсуі мен ресурстардың шектеулілігі арасындағы қайшылықты, сондай-ақ соғыс, аштық, жұқпалы аурулар сияқты апаттарды демографиялық «тежеу» механизмдері ретінде түсіндірген. Дарвин бұл ойларды табиғаттағы популяциялар динамикасын түсіндіруге пайдаланды.
Дарвин мен Уоллес ұсынған негізгі қағидалар
1) Өзгергіштік
Кез келген тірі организмге өзгергіштік тән: даралар бір-бірінен толықтай бірдей болмайды.
2) Ұрпақтың артық өндірілуі
Организмдер әдетте көп мөлшерде ұрпақ беруге бейім, бірақ табиғатта олардың басым көпшілігі ресурстар тапшылығы (қорек, су, жарық және басқа факторлар) салдарынан тірі қалып, жетіліп үлгермейді.
3) Ресурстардың шектеулілігі және күрес
Шексіз көбеюге ұмтылыс пен кеңістік пен тіршілік ресурстарының шектеулілігі арасындағы қайшылық тіршілік үшін күресті туғызады.
4) Табиғи сұрыпталу
Тұқым қуалайтын пайдалы өзгерістері бар даралар орта жағдайына жақсырақ бейімделіп, көбірек ұрпақ қалдыруға бейім; ал бейімделуі төмен даралар біртіндеп азаяды немесе жойылады.
5) Белгілердің ұрпаққа берілуі және алшақтау
Пайдалы белгілер ұрпақтан ұрпаққа беріліп, уақыт өте жинақталған сайын ұрпақ пен тектің арасында елеулі айырмашылық (алшақтық) пайда болады. Осылайша түрлердің өзгеруі мен қалыптасуы ұзақ мерзімдік үрдіс ретінде түсіндіріледі.