ӘОЖ
ӘОЖ: 951.959(575.2)
Е.С. Альчикенов — Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Тараз институты (Тараз қ.).
XV–XVI ғасырлар: аймақтық өзгерістер және қырғыз-қазақ қатынастарының контексі
XV–XVI ғасырлардағы Қазақстан мен Орта Азия тарихы ірі саяси трансформациялармен сипатталады. Қазақстан аумағында моңғол ұлыстарының ыдырауы нәтижесінде Қазақ хандығы құрылды. Орта Азияның батысында Темір мемлекетінің орнын Шайбани әулеті басса, шығысында Моғолстан хандығының әлсіреуі қырғыз этносаяси бірлестігінің күшеюіне жол ашты.
Қазақстан
Ұлыстардың ыдырауы мен саяси шоғырлану Қазақ хандығының қалыптасуына алып келді; Жетісу мен Дешті Қыпшақ кеңістігінде жаңа күштер тепе-теңдігі орнықты.
Орта Азия
Батыста Шайбанилер, шығыста Моғолстан мұрагерлік тартыстар мен ойрат ықпалы жағдайында әлсіреп, аймақтық бірлестіктердің дербестенуін үдетті.
Қырғыздардың Алтайдан Тянь-Шаньға қарай жылжуы: деректер мен түйіндер
XIV ғасырда қырғыз тайпалары Алтай өңірін мекендеп, Моғолстан құрамында өмір сүрді. Мұсылман авторларының бірқатар еңбектерінде оларды «моғол», «шағатай» секілді ортақ атаулармен беруі қырғыздардың этникалық тарихын айқындауды күрделендірді.
Деректерде аталған маңызды эпизодтар
- 1389 ж. — Әмір Темірдің Моғолстанға жорығы кезінде Іле–Ертіс аралығындағы бұлғашы тайпасының талан-таражға түсуі туралы айтылады.
- 1399–1400 жж. — Ескендірдің тонаушылық жорығы барысында Тянь-Шань маңында немесе Алтайда тұтқынға түскен қырғыздар туралы мәліметтер кездеседі.
- 1407–1410 жж. — Болат ханның қырғыздарға қарсы жорығы нәтижесінде оларды Ақ Орданың шығыс аудандарынан ығыстыру және шекара қорғанысын барин билеушілеріне тапсыру баяндалады.
Бұл кезең оқиғалары қырғыздардың Ақ Орда билеушілерімен күрделі қатынастарын да көрсетеді: кейбір билеушілер қарсылас болса, Тоқтамыс ханның Әмір Темірге қарсы күресінде қырғыздармен одақтастық орнатқаны айтылады. Сонымен қатар М.Х. Дулати бұлғашы, барин, бекжақ (бекчик), қалушы секілді тайпалардың қозғалысы туралы дерек береді; алайда олардың бір бөлігі түркіленген моңғол тайпалары болып, сол кезеңде қырғыз құрамына толық енбегенін де ескертеді.
Ерте белгі: Тянь-Шаньға қоныс аудару
Қытайдың «Сиюй чжи» қолжазбасы (1770 ж. жазылған мәлімет) XV ғасырдың ортасында қырғыздардың бір бөлігі бей-берекетсіздіктен қашып, Тянь-Шань тауларын паналағанын көрсетеді. Бұл — қырғыздардың Тянь-Шаньға шоғырлануы жөніндегі ең ерте ишаралардың бірі.
Моғолстандағы билік дағдарысы және қырғыз бірлестігінің күшеюі
XV ғасырдың 70–80-жылдары Моғолстанның солтүстігінде ойрат тайпаларының ықпалы күшейді. Жүніс хан Іле маңында ойраттардан жеңіліп, Түркістанға ауысуға мәжбүр болды. Ойраттар кейін өз мекендеріне шегінген соң, Солтүстік Қырғызстан аумағында қырғыз тайпалары басым этносаяси бірлестік орнықты.
Бұл бірлестіктің басында кей деректер бойынша Ахмет хан тұрғаны, моғолдар мен өзге тайпалардың оны «Алаша хан» деп атағаны айтылады. Ахмет ханның қаза болуынан кейін мұрагерлер арасындағы тартыс қырғыздармен байланысты оқиғаларды ушықтырды: Халил сұлтан мен Сайд сұлтанның қырғыздарға кетуі, 1508 жылғы Шарын–Шелек маңындағы шайқас және қырғыздардың бір бөлігінің Қашқар мен Тұрфанға зорлықпен әкетілуі туралы хабарлар бар.
Қазақ хандығының нығаюы және өңірлік ықпал
XV ғасырдың 50–60-жылдарында солтүстік-батыс Моғолстан аумағында Қазақ хандығының құрылуы тек қазақ халқы үшін ғана емес, Тянь-Шань төңірегіндегі қырғыздар мен Шығыс Түркістандағы ұйғырлар үшін де маңызды факторға айналды. XVI ғасырда Қазақ хандығы күрделі этникалық-мемлекеттік құрылым ретінде нығайып, ішкі аймақаралық байланыстарды күшейтті, жер аумағын кеңейтті және шектес халықтармен сауда-саяси қатынастарды жандандырды.
Түйінді қорытынды
Қазақ хандығының күшеюі, Жетісу мен Тянь-Шань маңында моғол билеушілерінің үстемдігін әлсіретіп, Моғолстанның ыдырауын тездетті. Нәтижесінде Қырғызстанда қырғыз, Шығыс Түркістанда ұйғыр дербес мемлекеттік құрылымдарының қалыптасуына алғышарттар пайда болды.
XVI ғасыр: қазақ-қырғыз одағы және Мұхаммед қырғыз тұлғасы
XVI ғасырдың басына қарай Тянь-Шань аумағындағы қырғыздардың этникалық құрамы едәуір тұрақтанып, олар Моғолстан және көршілес Қазақ хандығының саяси өміріне өз атымен белсене араласа бастады. Осы кезеңде Қазақ хандығы қырғыз тарихында ерекше рөл атқарды: қырғыздар қазақтармен бірлесе отырып моғол үстемдігіне қарсы күрес жүргізіп, тәуелсіздікке ұмтылды.
Мұхаммед қырғыз (ықтимал сәйкестік)
Тянь-Шань мен Ыстықкөл өңіріндегі қырғыз мемлекетінің негізін қалаушы ретінде аталған Мұхаммед қырғызды қырғыз аңыздарындағы Тағай би тұлғасымен сабақтастыратын болжам бар. Аңызда Тағай бидің Иреше ханның (тарихи тұлға ретінде Рашид хан) тұтқынында болғаны айтылады.
1514 жылы Мұхаммед қырғыз басқарған бірлестік Сайд сұлтанның Қашқарды алуына көмек көрсетіп, бұл қырғыздар мен моғолдар арасында бірнеше жылға созылған салыстырмалы бейбіт қатынастарға түрткі болды. Алайда кейін Мұхаммед қырғыздың Шайбанилермен құпия одақ құрды деген айыппен Сайд ханның 1517 жылғы жорығы жасалып, Барскун маңындағы шайқаста қырғыздар жеңіліске ұшырайды. Мұхаммед қырғыз тұтқынға алынып, Шығыс Түркістанға әкетіледі.
1522 жылы Сайд хан Моғолстанды түпкілікті бағындыру мақсатында Мұхаммед қырғызды босатып, Абд ар-Рашид сұлтанмен бірге Моғолстанға жібереді. Бірақ 1524 жылы қазақ ханы Тахирдің Моғолстанға келуі жағдайды өзгертті: моғолдар қазақтардың ықпалынан қауіптеніп, Қашқарға қайта шегінді. Осы кезеңде Тахир хан Мұхаммед қырғызбен де бірлесіп қимылдау жөнінде жасырын келіссөз жүргізіп, моғолдар мен шайбанидтерге қарсы қазақ-қырғыз одағының іргесін қалағаны айтылады.
Қырғыздар мен қазақтардың жақындасуы туралы естіген Сайд хан Мұхаммед қырғызды қайта тұтқындап, Қашқарға алып кетеді. Ол тек 1533 жылы Сайд хан қайтыс болғаннан кейін босатылады. Осыдан соң қазақтар мен моғолдар арасындағы қатынас шиеленісіп, қырғыздардың едәуір бөлігі Тахир ханға қосылады.
Абд ар-Рашид хан кезеңі: жорықтар және Хақназар тұсындағы бірлескен қарсылық
1533 жылдан кейін Моғол тағына отырған Абд ар-Рашид хан Қырғызстан мен Оңтүстік-Шығыс Қазақстанда моғол билігін қайта орнату үшін шайбанид билеушісі Убайдолла ханмен одақтасып, қазақтар мен қырғыздарға қарсы бірнеше ірі жорық ұйымдастырды. Бұл агрессиялық әрекеттерге қазақтар мен қырғыздар Хақназар ханның басшылығымен бірлесе қарсы тұрды. Деректерде Хақназардың «қазақтар мен қырғыздардың патшасы» аталуын осы одақтастық тәжірибенің көрінісі ретінде түсіндіруге болады.
Кейбір жекелеген табыстарға қарамастан, моғолдар мен шайбанидтердің Оңтүстік-Шығыс Қазақстан мен Қырғызстанды түбегейлі жаулап алу жоспары жүзеге аспады. Қырғыз билеушілері моғол үстемдігіне қарсы күресте қазақ хандығынан сүйеніш тауып, қазақтардың Сыр бойындағы сауда орталықтары үшін шайбанидтермен күресіне де қолдау көрсетті.
XVI ғасырдың екінші жартысы: саяси маневр және Тәуекелдің жорықтары
XVI ғасырдың 70-жылдары Хақназар хан Шайбанид Абдолла хан мен Ташкент билеушісі Баба сұлтан арасындағы күресте жағдайға қарай тарап ауыстырып, өз мүддесіне сай саяси маневр жасады. Хақназардан кейін Шығай хан (1580–1582) және оның ұлы Тәуекел бұл саясатты жалғастырып, 1582 жылы қазақ-қырғыз қолдарының күшімен Ташкент, Түркістан, Андижан және Сайрам қалаларын алғаны баяндалады.
Жалпы баға
XV–XVI ғасырлар деректері қазақтар мен қырғыздар арасындағы қатынастардың басым бөлігі одақтастық және өзара қолдау сипатында болғанын аңғартады.
Этникалық жақындық: ру-тайпа атаулары және эпостық деректер
Түркі халықтары ішінде этникалық байланыстары жағынан қазақ халқына ең жақын қауымдардың бірі — қырғыздар. Бұл мәселе ұзақ уақыт бойы ортақ этнонимдер мен ру-тайпа атауларын салыстыру шеңберінде қарастырылып келді. Этникалық байланыстарды тереңірек зерттеген ғалымдардың қатарында С.М. Абрамзон, К.И. Петров, И.Б. Молдабаев аталады.
Ортақ ру-тайпа атаулары (мысалдар)
И.Б. Молдабаевтың көрсетуінше, атауы сәйкес келетін ру-тайпалар саны оннан асады. Олардың ішінде: қыпшақ, қоңырат, найман, жәдігер, қатаған, дулат, ноғай, алшын (алақшын), сары, сары үйсін, абақ, таздар, итемген, ағынай, балықшы, қызыл-құрт және т.б.
«Манас» эпосы: қазақтардың жиі аталуы және тайпа атаулары
Қазақ-қырғыз этникалық байланыстарын айқындайтын маңызды дерек көздерінің бірі — батырлық жырлар. Қырғыздың «Манас» эпосында қазақтар туыс халық ретінде жиі аталады. Сағымбай нұсқасында қазақтардың Алтайда қырғыздармен көршілес өмір сүргені, сондай-ақ қазақ құрамындағы бірқатар ру-тайпа атауларының кездесетіні баяндалады (алшын, абақ, арғын, найман, қоңырат, жағалбайлы және т.б.).
Дулат этнонимі: қос халықтағы іздер
«Манас» мәтінінде дулат атауы да ұшырасады. Дулат қазақтың Ұлы жүзіндегі ірі тайпа ретінде кейінгі орта ғасырларда Моғолстанның саяси өмірінде белсенді рөл атқарған. Дулат этнонимі қырғыздың рулық құрылымында да кездеседі: саяқ тайпасы құрамындағы қайдулат пен дулат бөлімі, құсшы тайпасы арасындағы меңдулат руы туралы мәліметтер бар. Кей зерттеулерде қазақ дулаттары мен қырғыз құсшы ішіндегі тармақтардың таңба ұқсастығы да назарға алынады.
«Жаныш пен Байыш» эпосы: география және тарихи қабат
Этникалық байланыстарға қатысты мол мәлімет беретін тағы бір дерек — «Жаныш пен Байыш» эпосы. И.Б. Молдабаев эпостағы жер-су атауларын талдау арқылы оқиғалардың Оңтүстік-Шығыс Қазақстан мен Қырғызстан аумақтарында өрбігенін көрсетеді. Эпостағы Алакөл, Ақсай секілді топонимдер осы өңірлермен байланыстырылады.
Қырғыз зерттеушілерінің бір бөлігі эпос XV–XVIII ғасырлардағы тарихи оқиғаларды қамтиды деп есептейді. Бұл да Ертіс пен Іле аралығын қырғыздардың бір бөлігі XIII–XV ғасырларда мекендеген болуы мүмкін деген тұжырымдарды жанама түрде қуаттайды.
Ортақ тарихи қорытынды
XIV–XV ғасырларда Моғолстан құрамында болған көптеген түркі және түркіленген моңғол тайпалары XV ғасырдың екінші жартысы мен XVI ғасырдың басында қалыптасқан қазақ және қырғыз халықтарының құрамына енді. Ортақ шығу тегі мен бір кеңістіктегі ұзақ қатар өмір сүру екі халық арасындағы этникалық жақындықты күшейтті.
Қорытынды: одақтастық дәстүр және ұзақ мерзімді сабақтастық
Қазақ хандығының Шу–Қозыбасы өңірінде құрылуы және Солтүстік Қырғызстанда қырғыз халқының қалыптасуы екі халықтың саяси, мәдени байланыстарын күшейтті. Осы кезеңнен бастап олар Жетісу мен Қырғызстанда орнығу үшін моғол және шайбан билеушілеріне қарсы ұзақ күрес жүргізуге мәжбүр болды. Мұхаммед қырғыз қайтыс болғаннан кейін бұл күресте қазақ хандарының жетекшілік рөлі айқындала түсті.
1524 жылы Тахир хан тұсында негізі қаланған қазақ-қырғыз одағы кейінгі ғасырларда да, соның ішінде жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес кезеңінде, өз жалғасын тапты. Бұл — XV–XVI ғасырлардағы саяси өзара ықпалдастықтың ұзақ мерзімді тарихи салдары бар екенін көрсететін маңызды тұжырым.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Низам ад-дин Шами. Зафар-наме. Перев. О.Ф. Акимушкина. Москва, 1983.
- Махмуд ибн Вали. Бахр ал-асрар. Перев. А. Мокеева. Москва, 1990.
- Абд-ар-Раззак Самарканди. Матла ас-садайн ва маджма ал-бахрайн. Перев. О.Ф. Акимушкина. Москва, 1983.
- Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. Алматы, 2003.
- История Киргизской ССР. 1-том. Фрунзе, 1984.
- Бартольд В.В. Киргизы. Исторический очерк. Соч. т. 2 (ч. 1). Москва, 1963.
- Молдобаев И.Б. Этнокультурные связи кыргызов в средневековье. Бишкек, 2003.
- Молдобаев И.Б. Эпос Жаныш и Байыш как историко-этнографический источник. Фрунзе, 1983.
- Манас: Эпос. Сагымбай Орозбак уулунун варианты боюнча. 2-китеп. Фрунзе, 1978.
- Юдин В.П. Центральная Азия в XIV–XVIII веках глазами востоковеда. Алматы, 2001.
- Востров В.В., (мәтін үзіндісі толық көрсетілмеген).
Ескерту: берілген мәтінде кейбір сілтемелер мен бет нөмірлері үзінді түрінде келгендіктен, әдебиеттер тізіміндегі соңғы позиция толық емес күйінде сақталды.
Оқуға ыңғайлы қысқа шолу
Саясат
Қазақ-қырғыз қатынастары көбіне одақтастық арнада дамып, сыртқы қысымға қарсы ортақ әрекетке ұласты.
Демография
Алтайдан Тянь-Шаньға қарай шоғырлану үдерістері қырғыз этносаяси бірлестігінің нығаюын жеделдетті.
Мәдениет
Эпостық мәтіндер мен ортақ ру-тайпа атаулары екі халықтың тарихи-этникалық жақындығын нақтылай түседі.