Домбыра - сан ғасырлардан бері сырын сақтап, қазақ даласында кеңінен танымал аспап
Домбыра — қазақтың табиғи ұлттық аспабы
Домбыра — қазақ халқының өте ерте заманнан бері кең тараған, табиғи болмысымен ұлттық рухты айқын танытатын музыкалық аспап. Көне шумер тіліндегі мағынасы — «кішкене садақ».
Тарихи деректер
- Алматы облысы, Жамбыл ауданы аумағынан шамамен 2,5 ғасыр бұрын табылған таста домбыра бейнесі қашалған.
- Мысырдағы Нахт қабіріне салынған 16 ғасыр бұрынғы пішіні қазіргі домбыраның келбетімен үндес келеді, негізгі үлгісі өзгермеген.
Үні мен мәнері
Домбыраның үні қоңыр, құлаққа жағымды әрі жұмсақ. Сан ғасырдың сырын бойына сақтаған бұл аспап қазақ даласында ерекше құрметке ие.
Құрылысы және жасалу ерекшелігі
Домбыра — қос ішекті, шертіп ойналатын, ішекті-шертпелі аспаптар тобына жатады. Аспап әртүрлі үлгіде тұтас ағаштан ойылып жасалады. Күй арнайы құлақтарымен (бұрауымен) келтіріледі.
Перне саны
Домбырада жиі кездесетін перне саны: 9, 11, 14, 24.
Шертпе сипаты
Екі ішек арқылы әуен мен ырғақ өріліп, орындаушының қолтаңбасына сай нәзік те қуатты дыбыс шығады.
Табиғи тембр
Қоңыр тембрі домбыраны жыр-терме, күй, ансамбльдік орындауда да ерекше үйлесімді етеді.
Аймақтық айырмашылықтар
Домбыра әр өңірде орындаушылық дәстүр мен тұрмысқа сай әртүрлі қалыптасқан.
Солтүстік, Орталық, Оңтүстік
Көлемі шағындау, көбіне 7–9 пернелі домбыралар кездеседі.
Батыс Қазақстан
Шанағы жұмырлау, мойны ұзынырақ болып келеді; көбіне 12–14 пернелі түрлері кең таралған.
Күй дәстүрі: төкпе және шертпе
Екі мектептің қалыптасуы
Домбыраның негізгі екі түріне байланысты күй орындаудың екі бағыты қалыптасты: төкпе және шертпе.
- Шертпе күйлер — негізінен Арқа өңірінде кең таралған.
- Төкпе күйлер — батыс аймақтарда басым орын алған.
Қағыс түрлері
- Сұқпа — сұқ және орта саусақпен шертіп ойнау.
- Жап тақымта — ішекті бос күйінде қағып, пернені басып отыру.
- Іліп-қақпай — ішекті іліп қағу.
- Теріс қақпай — жоғары-төмен қағыс.
Түрлері және орындау мүмкіндігі
Домбыраның нұсқалары
Екі ішекті кең тараған түрінен бөлек, үш ішекті, қос жақты, кең шанақты, сондай-ақ шіңкілдек (Балақай домбыра) сияқты нұсқалары бар.
Репертуар кеңдігі
Домбырада халық күйлерімен қатар, батыс және шығыс классикалық шығармаларын, сондай-ақ танымал туындыларды да орындауға болады.