Туризмнің дамуы және даму тарихы.
Туризм қоғамда белгілі бір орын алатын құбылыс ретінде әрі термин, түсінік ретінде XIX ғасырда ғана қалыптаса бастады. Ал XX ғасырдағы даму тарихы оның толығып, жетіліп, күрделене түсуімен сипатталады. Дегенмен туризм қоғамдық құбылыс ретінде бірден орныққан жоқ: оның қалыптасуына тікелей болмаса да, жанама түрде ықпал еткен тарихи алғышарттар болды.
Тарихи алғышарттар
- Ерте ғасырлардағы, әсіресе орта ғасырларда (VII–XIV ғасырлар) мемлекеттер мен халықтар арасындағы сауданың дамуы.
- Орта ғасырлардан XIX ғасырға дейінгі мемлекеттер арасындағы соғыс қимылдары.
- XV ғасырдан басталған жаңа жерлердің ашылуы (Ұлы географиялық ашылулар).
Сауда байланыстары және жол мәдениеті
Сауданың дамуы халықтар мен мемлекеттер арасындағы экономикалық, мәдени және өзге де байланыстарды нығайтты. Бұл үдеріс басқа елдер мен халықтар, олардың тілі, діні, салт-дәстүрі, сондай-ақ олар мекендеген өңірлердің табиғаты туралы деректердің жиналуына негіз қалады.
Құрлық және су жолдары
Ескі дүниеде (Еуразия құрлығында; басқа құрлықтар ол кезеңде даму деңгейі төменірек болды) сауда қатынастары құрлық жолдарымен де, сонымен бірге су жолдары арқылы да жүрді. Ұзақ қашықтыққа қатынау тәжірибесі қалыптасып, жол жүру мәдениеті, бағыттар мен тұрақтар жүйесі орныға түсті.
Ұлы Жібек жолы — айқын дәлел
Сауда байланыстарының ең жарқын айғағы — тарихтағы белгілі Ұлы Жібек жолы. Ол Шығыс пен Батысты, Азия мен Еуропаны жалғап, халықтар арасындағы қатынастарға дәнекер болды. Әр түрлі тауар тасыған керуендердің құрамында кейде 10 мыңға дейін ат пен түйе болғаны айтылады.
Тасымалданған тауарлар
Ең бағалы тауарлардың бірі — жібек матасы. Жібек Рим, Византия, Батыс Еуропа, Иран және Араб әлемінің феодалдары мен ықпалды топтары арасында жоғары бағаланды. Сонымен қатар Жібек жолы арқылы фарфор, қымбат бағалы асыл тастар, шай, қытай қағазы, бағалы металдар, қару-жарақ, оқ-дәрі, сондай-ақ жүзім, бұршақ, анар секілді мәдени дақылдар да тасымалданды.
Бағыттар, тораптар және география
Ұлы Жібек жолы сол кездегі Чанъань қаласынан (қазіргі Сиань) басталып, ары қарай екі тармаққа бөлінген: бірі Турфан арқылы, екіншісі Хотан мен Яркент арқылы өтіп, Кашқарда қайта түйіскен. Турфан мен Қашқардан Орта Азия мен қазақ жері арқылы әрі қарай Ресейге қарай бағыттар тараған.
Қашқардан кейін қазіргі Ауғанстан аумағында жол тағы екіге айырылған: бір тармақ оңтүстікке Үндістанға, екіншісі батысқа Бағдадқа, одан әрі Жерорта теңізіне дейін жалғасқан. Осы желі арқылы керуендер Египетке, Византияға, Италияға және өзге де елдерге жеткен.
Бастау нүктесі
Чанъань (Сиань)
Негізгі торап
Кашқар
Батыс бағыт
Бағдад → Жерорта теңізі
Адамдар қозғалысы және білім алмасуы
Керуендермен бірге жан-жаққа саудагерлер ғана емес, әр түрлі мақсаттағы жиһанкездер де сапар шекті; кей жағдайларда адамдар күштеп әкетіліп, құл ретінде де тасымалданған. Соның нәтижесінде елден елге сол дәуірдің ғылыми және техникалық жетістіктері, шаруашылық тәжірибелері таралып отырды.
Ғылым мен тәжірибенің таралуы
Ежелгі Үндістан ғалымдары математика, медицина және тіл білімі салаларында елеулі жетістіктерге жетті. Бұл білімдер Қытайға ауысып, қытай ғылымының дамуына ықпал етті; өз кезегінде Қытайдағы ғылыми мәліметтер басқа елдерге тарады.
Сюань Цзанның сапарлары
VII ғасырдағы қытай ғалымы әрі географы Сюань Цзан Ұлы Жібек жолы бойымен бірнеше рет Қытайдан Үндістанға сапар шекті. Ол жолай кездескен қалаларды, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін, адамдардың өмірі мен тұрмысын, дінін, этникалық ерекшеліктерін мұқият зерттеп, құнды мәліметтер жинаған.
Соғыстар және ақпарат жинау тәжірибесі
Туризмнің қоғамдық құбылыс ретінде қалыптасуына белгілі бір дәрежеде тарихи кезеңдердегі мемлекетаралық соғыстар да алғышарт болды. Соғыс алдындағы стратегиялық және тактикалық жоспарлау барысында алдын ала барлау жүргізіліп, кейде барлауға саудагерлер де тартылған.
Барлау арқылы жиналған деректер
- Ұрыс өтетін өңірлердің жер бедері мен табиғи жағдайлары
- Қарсы мемлекеттердің мемлекеттік құрылымы мен саяси ахуалы
- Халықтың тұрмыс-тіршілігі, кәсіптері, ұлттық және діни ерекшеліктері
Мұндай мәліметтер қорытындыланып, кейінгі кезеңдерде жаңа аумақтарды игеру мен тануға негіз болып, кеңістікті «зерттеу» дағдысын күшейтті.