Азамат судья, бәріне кінәлі бір сабақ жіп
1980
Клубтың ішін бағанадан бері гуілдетіп отырған жұрт бір сәтте ду көтерілді: «Сот келеді!» Залдың ауасы қалыңдап, сыбыр-күбірдің өзі дем сияқты сезілді.
Сот залы: үнсіздік пен көзқарас
Сот председателі — жер ортадан асқан, орта бойлы, артық еті жоқ, сылыңғырлау кісі. Артынан ерген бір әйел мен бір еркек бұл өңірде бұрын көзге түспеген. Председательдің екінші жолдасы — басын ұстарамен тақырлап қырған, домалақ, әдемі жұмыр басты жас жігіт — сол жақ қапталына жайғасты.
Үшеуі отыра бергенде залды бір-ақ ауыз сөз тыйып тастады: «Отырыңыздар!»
Рәсім біразға созылған соң председатель дауыстап: «Айыпкер Арлыбек Жарболов, сотқа тек шындығыңызды айтуға ант етіңіз», — деді.
Орнынан тұрған Арлыбек жерге қарап, ұяң ғана сөйледі: «Тек шындығымды айтамын деп ант етемін». Арт жақта отырғандарға оның міңгірлеген сөзі анық жетпеді, бірақ айыпкердің өңі бәріне көрінді: бұрынғы жалқын жігіт топ-тоқыр тартып, жүзі ағарып, ұрты суалып кеткен. Арт жағында екі милиционер тікесінен тұр.
Көптің ішінен бір әйелдің қапалы дауысы шықты. Бұл — көршісі Қалиман кемпір еді. Екі көзіндегі жасын сүртіп отырып: «Жардай жігіт еді, ит кемірген қу асықтай болыпты ғой», — деді.
Өтініш: сөзді бөлмеу
Судья алғашқы сұрағын қойған кезде Арлыбек жауап беруге асықпады: «Сұраққа жауап берместен бұрын бір өтінішім бар… Мен сөйлеп тұрғанда сөзімді ешкім бөлмесе екен», — деді.
Председатель халық билеріне сыбырлап, олар бастарын изеді. Сосын: «Айта беріңіз, тілегіңіз қабылданды», — деді.
Арлыбек басын көтермей, бір сәт үнсіз қалды. Жейдесінің жоғарғы түймесін ағытып, тамағын кенеп, жан қалтасынан уқаланған, кір басқан беторамалын алып, ернін сүртті. Екі милиционер оның қолын қалт жібермей бақылады.
Арлыбектің сөзі: құлдыраудың логикасы
Адал еңбектен басталған өмір
Ол он алты жасынан колхозда жұмыс істегенін, жиырма алтыға келгенін айтты. Он жылда бір күн де жұмысқа қалмағанын, еңбеккүнін жыл сайын бес жүзден асырып тапқанын алға тартты. Бір күні құлағы шаншып, дәрігерге бармақ болғанымен, емханада кезек көп болып, жұмысқа қайта асыққанын да жасырмады.
Қырманның иесіздігі
Орақ басталған күндері қырманға келсе, тірі жан жоқ екенін қайта-қайта көреді. Қап-қап бидай буылып дайын тұр, ал қарауыл көрінбейді. Бірде қызылға бас қойған малды қуып шығарады; бірде қырманның ортасында жатқан кендір жіпке көзі түседі.
Сол жіптен үйіндегі су құбырына орауға керек деп бір сабақ үзіп алады да, «сұрап алайын» деген ойдың өзі бос екенін ұғады: сұрайтын адам жоқ. Ішкі ұят «ұятың қайда?» деп қинайды, бірақ келесі күндерде сол дауыс бәсеңдей береді.
Бір сабақ жіптің салмағы
Арлыбек үшін ең қорқыныштысы — ұсталуы емес, өзінің ішкі шегінің бұзылуы. Бір рет «болмайды» дегенді аттағаннан кейін, келесі қадам «оңайырақ» болып көрінеді.
- Алғашқы қадам
- бір сабақ жіп
- Келесі қадам
- қаптарды «төсеніші үшін» алып кету
- Шегі асқан жер
- астыққа қол салу, өлшемді «жұмдыру»
Түнгі ар-ұждан
«Түн тымырсық ыстық болды… Ұйықтай алмадым. Көзімді жұмсам біреу есікті қағып тұрғандай, “жіпті неге алдың?” дейтіндей…» — дейді ол. Бір сабақ жіпті «сіңіре алмай», таңды көзбен атырғанын мойындайды.
Ұрлықтың «үйреншіктіге» айналуы
Бесінші күні қырманға қысылып келіп, жіптің тұтас келебін ойланбастан машина қорабына лақтырып тастайды. «Енді ұйықтамай шығатын ақымақ Арлыбек жоқ, енді не болса да жымқыруға дайын Жарболов бар» деген қорқынышты тұжырымға өзі келеді.
Артынша әйелінің «тауыққа жем жоқ» деген сөзі сылтау болады. Ертеңінде бір қап аппақ бидайды үйіне әкеліп, тауыққа шашады. Әйелі күдіктенбей, тек таңданады. Арлыбек сол сәтте тағы бір шектен өтеді: ұрлыққа қоса өтірік айту.
Кейін ол «жөнін біліп қалдым» дейді: жиырма центнердің үстіне екі қап қосып артады; диірменші артық салмақты байқаса да, көз қысып тоқтатады. Ұлпа ұнды үйге тасиды — бұл жолы әйелі мүлде елең етпейді, өйткені ұн бидайдай күдік тудырмайды.
Мойындау
«Азамат судья, бәріне кінәлі — бір сабақ жіп. Бір сабақ жіп ұрлаған кісі дәндеген соң бір тонна алтын да ұрлай алады екен… Көнге айналмай тұрып соттаңыз!»
Ол кешірім сұрамайтынын да айтады: «Егер кешірім жасасаңыз, арым тазармайды» деп тұжырады.
Сұрақтар: жұрттың тынысы
Мемлекеттік айыптаушы
Сұрақ
«Бидайды машинаға артқан кезде кездейсоқ болса да ешкім көмектесті ме?»
Жауап
«Жоқ.»
Зал гу ете түсті. Судья тәртіпке шақырды.
Мемлекеттік қорғаушы
Сұрақ
«Өкінесіз бе? Бұдан былай ұрлық істемейтініңізге сендіре аласыз ба?»
Жауап
«Өкінгенмен амал жоқ. Қолмен істегенді мойынмен көтеру керек. Ұрының сөзіне ешкім сенбейді — сенбеуі де керек. Ол — ұры.»
Жұрт қозғалып кетті: біреулер қатқылдықты, біреулер шындықты сезді.
Қалиман кемпірдің даусы тағы шықты: «Тасқа желіндеп, мұзға бұзаулаған адам ғой, мынау». Күлерін де, ыза боларын да білмеген жұрт екіұдай күй кешті.
Үкім: екі жыл және бір сабақ жіп
Судья куә шақырмады. Айыпкерге соңғы сөз берілді. Арлыбек: «Бәрін айттым», — деді.
Секретарь қыз: «Сот қорытынды жасауға кетеді», — деді. Жұрт ду көтерілді. Біраздан соң тағы да: «Сот келеді!»
Үкім
Судья үкімді оқыды: Арлыбек Жарболов екі жылға бас бостандығынан айырылды.
Үкім жарияланған сәтте жұрт айыпкердің бетіне қан жүгіріп, қабағы көтеріңкі тартқанын байқап, таңданды.
Екі ауыз түйін
Судьяның айтқаны
«Мұндай жігітті соттамасаң, буыны өледі. Бала-шағасына қосыла алмайды.»
Қалиман кемпірдің сөзі
«Қап, бір сабақ жіп!»