Сенің қолтығыңдағы алтын кебіс осы хан қызының кебісі
Қазанқаптың шаңырағы және Кендебайдың дүниеге келуі
Ерте-ерте ертеде, ешкі құйрығы келтеде, Қаратаудың ойында, Қарасудың бойында Қазанқап деген кедей өмір сүріпті. Қазанқап құс атып күн көрген екен, ал әйелі ау тоқып, жамау-жасқап, тірлігін тіктепті. Осылайша, өз күндерін өздері көріп жүре беріпті.
Күндердің бір күнінде Қазанқаптың әйелі жүкті болып, айы-күні жетіп, толғатып босаныпты. Торсық шеке, аппақ ұл тауыпты. Ата-анасы қатты қуанып, баласына Кендебай деп ат қойыпты.
Өсуі
Ай сайын емес, күн сайын өсті.
Ерте есейуі
Алты күнде күлді, алпыс күнде жүрді, алты жылда жігіт болды.
Күші
Күрескенін жығып, ауырды жалғыз көтеретін қуатқа жетті.
Елге медет болған мерген
Кендебай аң аулап, әкесіне қолғанат болыпты. Бара-бара мергендігі де, қуаты да жұртты таң қалдырған: құралайдың көзінен тигізердей дәл атып, арқар мен киік, құлан мен маралды үйіп-төгіпті. Қарасудың бойындағы қара үйлі кедейлер оның олжасына ортақтасып, бір серпіліп қалған екен.
Ол мейлінше қайырымды болыпты: жылағанды жұбатып, жатсынуды сүймей, табысын елмен бөлісіп жүріпті. Сөйтіп, жұрт оны Керқұла атты Кендебай батыр деп атап, даңқы алысқа тарайды.
Керқұла: құтқарылған құлыннан — ерен жүйрікке
Күндердің бір күнінде Кендебай аң аулап жүріп, Қаратаудың ойында, терең құз маңында арыстандай көкжал бөрінің буаз биені жарып, жегелі жатқанын көреді. Кендебай көкжалды құйрығынан ұстап алып, бұлғап-бұлғап лақтырып жібереді. Қасқыр сол жерде өліп қалады.
Бие жанталасып, өлгелі жатыпты. Кендебай алмас қанжарымен биенің қарнын жарып, ішіндегі құлынды алып шығады. Еркек құлын екен. Оны үйіне әкеліп, құланның сүтімен асырайды.
Құлын сағат сайын емес, минут сайын өсіп, алты айда алты кез ат болып шығады. Түсі — керқұла. Кендебай оны үйретіп мінген соң, Керқұла қуса жетіп, қашса құтылатын, аузымен құс тістегендей ерен жүйрікке айналады.
Айрықша қасиеті
- Айлық жерді алты-ақ аттайды.
- Теңізді көлдей, дарияны шалшықтай, тауды қыраттай көреді.
- Иесіне ақыл айтып, жол көрсететін тіл біткен тұлпарға айналады.
Жетім қозышы және жоғалған ата-ана
Кендебай бір күні аң қуып алысқа ұзап кетіп, қозысын бағып жүрген бір балаға тап болады. Бала еңіреп жылап жүр екен: басы таз, киімі өрім-өрім.
Кендебай жөн сұрағанда, бала ауыр күрсініп, былай дейді: өзі Мергенбай батырдың жалғыз баласы екен. Жау шауып, жылқыны түгел айдап кетіпті. Әкесі ұзақ жортуылдан келсе, алты күн қатарынан ұйықтайтын әдеті бар екен; сол ұйқы үстінде жау әкесін байлап әкетеді. Араша түскен анасын да жау алып кетеді. Бала жетім қалып, Тасқара байдың қозысын бағып күнелтіп жүріпті.
Кендебай баланың көз жасын тыйып: «Әке-шешеңді іздеп тауып беремін», — деп уәде етеді.
Алты аққу, алтын кебіс және жұмбақ белгі
Кендебай қойшылар қасында аялдап жүргенде, әлгі қозышы кешкісін қайта-қайта кешігіп келеді, кейде талып та қалады. Ақыры бала сырын айтады: күн батқанда төбесінен алты аққу айналып ұшып, «Кендебай сал мұнда ма? Керқұла аты қолда ма?» деп сұрайды екен. Бала «иә» деп жауап берген сайын, аққулар қанатымен қағып жығып кетеді.
Үшінші күні Кендебай қозышының киімін киіп, өзі қозы бағады. Аққулар келіп, сұрағын қайталағанда, Кендебай олардың біреуін аяғынан шап беріп ұстап қалады. Аққулар ұшып кетеді де, Кендебайдың қолында алтын кебіс қалады. Кебістің бетінде жазу бар екен.
Аққулар қайта келмеген соң, Кендебай елге қайтып, ата-анасына бір жылдық азық дайындап беріп, сауыт-сайманын киіп, азығына алпыс құлынның қазығын алып, жетім баланың ата-анасын іздеуге жолға шығады.
Керқұланың ақылы: аралдағы пері ханы және құлыпталған зындан
Бір биік таудың етегіне келгенде, Керқұла тіл бітіп сөйлейді: іздеген жоғы алыс емес екенін айтады. Таудан асса, өзен ортасындағы аралда адам-перісінің ханы тұрады екен. Кендебайдың қолындағы алтын кебіс — сол ханның қызыныкі. Ал жетім баланың әке-шешесі де сол ханның қолында, терең зынданда жатыр.
Зындан аузы құлыптаулы, ал оның кілті алпыс өзен құятын терең дарияның түбінде екен — адам баласы жете алмайтын жер.
Керқұла кеңес береді: таудың арғы бетінде ханға құл болған бір зор денелі адам бар, соның киімін киіп, өз киімін соған беріп, оны азат етсін; өзі сиыр бағып, хан ордасына жақындасын. Қазірше аттың құйрығынан бір тал қыл алып қалсын: қажет болса, сол қылды тұтатып шақырады.
Кендебай дәл солай етеді: малшыны босатып, өзі сиыр бағады.
Өзенді айыратын сөз және хан әулетінің құпиясы
Кешке сиырды өзеннен өткізбек болғанда, сиырлар суға түспейді. Ашуға мінген Кендебай оларды сирағынан ұстап, бір-бірлеп лақтырып, аралға түсіре бастайды. Мұны ханның кіші қызы көріп тұрып: «Неге күндегідей: “Айрылғырдың суы айырыл!” деп айтпайсың?» — деп айғайлайды.
Кендебай сол сөзді айтқанда, өзен суы екіге айырылып, ортадан жол ашылады.
Көп ұзамай хан екі ұлын шақырып, қара биені күзетуді бұйырады: бұл — тоғызыншы құлындауы, ал әр құлындаған түні құлын ғайып болады екен.
Түнгі күзет: көзге көрінбес ұрлық
Ханның екі ұлы күзетке барғанымен, қорылдап ұйықтап қалады. Ал Кендебай жасырынып, көз ілмей отырады.
Таң алдында бие алтын құйрықты, құндыз жүнді арғымақ құлын табады. Сол сәтте аспаннан бұлт түйіліп келіп, құлынды көтеріп әкетеді. Кендебай құйрықтан шап беріп ұстап қалады да, қолында алтын құйрық жұлынып қалады.
От дариясы, самұрық ұясы және құлындарды құтқару
Ертеңінде ханға болған жайды Кендебай өзі айтып, алтын құйрықты көрсетеді. Үйдің іші жап-жарық болып кетеді. Хан ұлдарын құсты да, құлынды да тауып келуге жұмсайды.
Кендебай өзеннен өтіп, құйрықтың қылын тұтатып, Керқұланы шақырады. Ат жетіп келеді. Кендебай қару-жарағын асынып, жолға түседі.
Бір тұста Керқұла тоқтап: алда жалыны аспанға атылған от дариясы барын айтады. Одан өту үшін Кендебай көзін жұмып, ат «аш» дегенше ашпауға тиіс. Осылайша олар ажалдан аман өтіп, үлкен дария ортасындағы аралға түседі.
Аралда алтын құйрықты сегіз құлын және құйрығы жоқ бір құлын алтын науадан су ішіп тұр екен. Керқұла самұрық құстың ұясы бәйтерек басында екенін, оның азық іздеуге кеткенін, алты күннен кейін қайтатынын айтады. Сондықтан уақытпен жарысып, ұзақ жолды алты сағатта жүріп өту керек болады.
Үш бөгет
- 1 Жеті басты дәу.
- 2 Ақырған арыстан.
- 3 Жәдігөй кемпір.
Батырлық сындары: дәу, арыстан, жәдігөй
Жеті басты дәу
Алдарынан тау секілді теңселіп жеті басты дәу жақындайды. Кендебай алтын науаны жерге қойып, құлындарды науаға иірілтіп тоқтатады. Жүз батпан шоқпарын алып, Керқұламен дәуге қарсы шабады. Ерен шапшаңдықпен жеті рет салып өтіп, жеті басын бірдей ұшырып түсіреді. Дәудің көзін ойып алып, қоржынға салады.
Ақырған арыстан
Алыстан арыстанның ақырған дауысы естіледі. Бұл жолы Кендебай Керқұланы құлындардың қасына қалдырып, жаяу барады. Арыстанның демі оны өзіне тартып әкеткенде, Кендебай алты құлаш алмас қылышын көлденең тосады. Қылыш арыстанды қақ айырып, батырды ар жағына бір-ақ шығарады. Кендебай арыстанның азуын қағып алып, жолын жалғайды.
Жәдігөй кемпірдің айласы
Жер-дүниені қара тұман басқанда, жолды тек алтын құйрықтардың сәулесі жарық қылады. Сол сәтте сылаңдаған сұлу қыз кездесіп, ордасына шақырады. Бірақ Керқұла ескерткен: бұл — жәдігөй кемпірдің айласы, ордасына кірген жан кері шықпайды. Кендебай шақыруды қабылдаған болып, қыз алға түскенде алмасымен бір сілтеп қалады. Тұман сейілгенде, қыздың орнында екіге бөлінген кемпір жатады. Кендебай оның басын кесіп, қоржынға салып алады.
Кемпірдің қарамағындағы жерден бұрын құс ұшып, аң жүгіріп өте алмайтын еді. Оның өлгенін ешкім білмеген соң, бұл маңға самұрық та жоламайды. Осы арада Кендебай бірнеше күн тынығып, асыл қазынаны жинап алады.
Хан алдындағы ақиқат және екі «жоқтың» түйіні
Кендебай алтын науаға өңгерген құлындарды ертіп, аман-есен ханның үйіне жетеді. Хан қуанып, үлкен той жасайды. Сол той үстінде ханның екі ұлы ештеңе таппай, азып-тозып оралады.
Хан Кендебайды төрге отырғызып, аты-жөнін сұрайды. Кендебай өзін хан баласы емес, ел баласы екенін айтып, екі бірдей жоғын іздеп жүргенін жеткізеді: біріншісі — жау әкеткен батырды босату, екіншісі — қолында қалған алтын кебісті иесіне табыстау.
Кендебай алтын кебісті ханға ұсынады. Хан бәрін мойындайды: елді шаптырып, Мергенбай батырды әйелмен бірге тұтқында ұстағанын, мақсаты Кендебайды қолға түсіру болғанын айтады. Сосын үш пәлекетті — дәу, арыстан, жалмауыз кемпірді — өлтіріп, дәлелін әкелуді шарт қылады.
Кендебай қоржынды алдына төгіп, дәудің көзін, арыстанның азуын, кемпірдің басын көрсетеді. Хан разы болып, зындандағы Мергенбай батырды, әйелін және тұтқындарды азат етеді. Айдап әкеткен малды қайтарып береді.
Хан кіші қызын Кендебайға қосып, отыз күн ойын, қырық күн тойын жасап, мол сый-сияпатпен елге аттандырады.
Елге оралу: әділдік, береке, тыныштық
Кендебай елдің малын айдап келіп, иелеріне түгел табыс етеді. Жетім бала ата-анасына қосылады: бала да қуанады, ата-ана да қуанады. Ел ішінде ұлы думан, үлкен той болады.
Кендебай тұрған жерде елге ешбір жау батып тие алмайды. Сөйтіп, бұл жұрт Керқұла атты Кендебай батырдың елі атаныпты.