Татар ауру
Өзен жағасындағы түн: суық, от және «ештеңе керек емес» дейтін адам
Бір кездері «Толковый» атанған Семен қарт пен аты-жөні белгісіз жас татар жігіті өзен жағасында, оттың басында отыр. Үш қайықшы үйшік ішінде. Алпыстан асқан, арық, тістері түскен, жауырыны шығыңқы Семен мас болып үйге барып ұйықтар еді, бірақ қалтасындағы жарты штофты үйдегілер сұрап ішіп қоя ма деп қауіптеніп, сыртта қалған.
Көрініс
Он қадам жерде ызғарлы өзен қарауытып ағып жатыр: суы гүрілдеп, жардың балшығына шолпылдай соғып, алыстағы теңізге қарай асығады. Жағада қайықшылар «қарбас» дейтін үлкен баржа тұр. Арғы бетте қау шөпке түскен өрттің оттары бірде өшіп, бірде шалқып, айдаһардай ирелеңдейді.
Ауа райы
Пасха өтіп кетсе де, сең әлі жүр. Таңертең қар да жауған. Ауа дымқыл, суық. Ұсақ сең баржаға дүңкілдеп соғылады. Осы суықтың ішінде татар жігіті қалтырап, аспанға қарай береді: жұлдыздар бар, қараңғылық та бар, бірақ туған жеріндей емес сияқты.
«Хал мүшкіл!» деп қайталай берген татар
Татар жігіті ауырып отыр. Қиналып, шоқпытқа оранып, Симбир губерниясын еске алады: үйінде сұлу да ақылды жас келіншегі қалғанын айтады. Жасы жиырма бестен аспаса да, от жарығында бозғылт жүзі бала кейпіне ұқсап кетеді. Ол айналаға үрейлене қарап: «Хал мүшкіл! Хал мүшкіл!» деп күбірлейді.
Семен оған бұл өңірдің жайын айтып, жұбатқысы келгендей сөйлейді: өзен жағасы жап-жалаңаш, төңірек саз балшық, суық кетпей тұр. Бірақ оның жұбатуы — басқа, қатал философияға тіреледі.
Семеннің қағидасы: «Ештеңе де керек емес»
Семен күліп: «Көндігесің!» дейді. Жастыққа тән күйзелісті «бала мінез» деп кемсітеді. Оның ойынша, бақыттың кілті — ештеңені керек қылмау. Өзі жиырма екі жылдан бері екі жағаның арасында жүр: күндіз-түні, тасқын қайтқанда паром қояды, өзгелер Сібірді кезіп кетеді, өзі осы өткелде қалады.
Өз-өзіне сенім
«Ешкімнен қорықпаймын. Өзімнен бай, өзімнен еркін адам жоқ», — дейді ол.
Өткеннен бас тарту
Дьяконның баласы екенін, бір кезде сүртүк киіп жүргенін айтады да, қазір қара жерді төсек етіп жүре беретінін «тағдырдың үлесі» деп қабылдайды.
Азғырудан сақтану
Әйел, туыс, бостандық туралы ойдың өзін «әзәзілдің сыбыры» деп көреді: «Керегі жоқ де!» деп қасарысуды үйретеді.
Василий Сергеичтің тарихы: керек қылудың құны
Семен сөзін дәлелдеу үшін бір айдалып келген «бариннің» хикаясын айтады. Василий Сергеич Мухортинскіден үй мен жер сатып алып, «өз еңбегіммен күн көрем» деп бастап еді. Алайда ол пошта конторасына қайта-қайта қатынап, Россиядан ақша күтумен күйзеліске батады.
Алдымен — үміт
Бір жылы барин әйелін қарсы алуға барады. Ертеңіне жас, сұлу келіншегі нәресте қызымен бірге келеді. Сол сәтте ол шаттанып: «Сібірде де ел бар ғой!» дейді.
Сосын — сән-салтанат, қарыз, күйреу
Әйелінің көңілін табам деп барин ақша іздейді, таныстық қуалайды, «ішкізу-жегізу», үй жиһазы, салтанатқа ұрынады. Батпақ, суық, жоқшылық, меңіреу орта жас келіншекке тар қапасқа айналады. Ақыры бір түнде ол бір жас мырзамен арғы бетке өтіп, тройкаға мініп қашып кетеді.
Ең соңында — тағы бір «бақыт», бірақ қысқа
Барин кейін өмірге қайта ілініп кетеді: қызы өсіп, оған ермек болады. Бірақ көп ұзамай қыз жүдеп, құрт ауруына шалдығады. Әкесі дәрігер іздеп сабылады, ақшасын шашады — бәрібір ажалдан арашалай алмайды.
Семеннің үкімі қатал: бір нәрсені «керек» қыла бастасаң, соның соңынан сор ереді; ал «ештеңе керек емес» десең — тағдырдың тұзағына түспейсің.
Татардың жауабы: «Жоқтық — жаман, бір күн бақыт — олжа»
Татар жігіті Семеннің сөзін құптамайды. Оның ұғымында, бариннің әйелін үш жыл болса да қасында ұстауы — құдайдың берген бағы. Ол өз қасіретін айтып, жат жерде ауырып өліп, мұздай сары балшыққа көмілмеуді тілейді. Әйелі бір күнге, тіпті бір сағатқа келсе де, соған шүкір етіп, қандай азапқа да көнуге дайын екенін айтады.
Ол әділетсіздікке ұшырағанын да ашына жеткізеді: екі ағасы мен әкесінің інісі біреудің атын ұрлап, шалды өлімші етіп сабаған, ал қауым бұлардың үшеуін де Сібірге айдауға кескен; тек байлығы бар туысы ғана елде қалып қойған.
Семен тағы да баяғысын айтады: «Көндігесің!» Татар отқа телміріп, көз жасын тия алмайды. Туған өлкесінен қалайша мына дымқыл суыққа, жат адамдардың ортасына тап болғанына өзі де сенбегендей.
Түн ауған шақ: түс пен өңнің шекарасы
Семен арағы таусылған соң, үйшікке кетеді. Татар жалғыз қалып, отқа тал тастап, ауылын, әйелін ойлайды: бір айға, тіпті бір күнге болса да келсе екен дейді. Бірақ келсе — асырау қайда, күнкөріс қайдан?
Күнкөріс
Татардың табысы — тәулігіне он тиын. Жолаушылар «шайға, араққа» деп қалдырған ақшаны өзгелер бөліп алып, оған түк те бермейді. Аш, жалаңаш, ауру — өмірі осы.
Үйшіктің суығы
Үйге кіріп жатайын десе, жамылатын ештеңесі жоқ. Сондықтан далада — отқа жылынғаны тәуір. Бір аптадан соң су тартылады да, паром орнатылады: содан кейін татарды ешкім керек қылмайды.
Таң ата баржа, су ішіндегі тал, кілегейленген толқын анық көріне бастайды. Татарға бәрі түс сияқты: бәлкім ол өз үйінде, Симбир губерниясында жатқан шығар; шешесі көрші бөлмеде, әйелі атын атағаннан-ақ «ә» дейтіндей жақын шығар. Ол қорқынышты түстен шошып оянып, қайта жымиып та үлгереді.
Қарбас қозғалды: арғы беттен айғай
Арғы беттен айғай естіледі: «Әке-ел! Қарба-а-ас!» Татар жолдастарын оятуға үйге қарай жүгіріп кетеді. Қайықшылар жырымдалған тондарын іле салып, қарғыс аралас қырылдаған дауыспен жағалауға түседі. Өзеннің ызғары ұйқыдан тұрған сорлылардың үрейін ұшырады.
Төртеуі жалпақ қалақ ескектерін қолға алып, баржаны жүргізеді. Семен паромның ұзын құйрығына етпеттей жабысып, ауыр кеме бірте-бірте тал арасынан айдынға шығады. Арғы беттегілер асықтырады, тіпті екі рет оқ атады. Ал Семен салқын сабырмен: «Жарайды, асықпа!» дейді — дүниеде асығудың пайдасы жоқ екенін әбден білген адамша.
Он минуттан соң баржа пристаньға салмағымен соғылып тоқтайды. Қар әлі жауып тұр. Арғы бетте оларды шолақ түлкі ішігі бар, ақ елтірі бөрікті, арықша келген шағын бойлы шал күтіп тұр: бұл — Василий Сергеич. Ол Анастасьевкеге асығып бара жатқанын айтады: қызы тағы нашарлап қалыпты, жақында дәрігер келіпті дейді.
Семеннің мазағы және татардың үкімі
Баржа кері қайтқанда Семен Василий Сергеичке қарап, сықақпен: «Сібірде де ел бар. Бар!» деп қайталайды. Жағаға шыққан соң да тоқтамайды: батпақта жүріс қиын, «күте тұрсаңшы» деп кекетіп, «бәрібір ештеңе өнбейді» дегенге саятын сөз айтады.
Бұл — татар жігітінің шыдамын тауысады. Ол қалшылдап тұрып, орысша-татаршаны араластырып Семенге ашына тіл қатады: баринде жан бар, ал сенде жан жоқ; құдай адамды тірі болсын, қуансын да, мұңайсын да деп жаратқан, ал сен «ештеңе керек емес» дейсің; сен — тассың, балшықсың дейді.
Қайықшылар күледі. Татар жиіркеніп, қолын бір сілтеп, шоқпытқа қымтанып от басына қайта кетеді. Қалғандары үйшікке кіріп, суық едендегі сабанға қисаяды. Есік желмен ашық қалып, суық ұйытқып кірсе де, ешкім тұрып жаппайды — тоңып тұрса да, еріншектік жеңеді.
Соңғы реплика
Семен ұйқыға кетіп бара жатып: «Өзіме осының өзі жақсы! Құдай әркімге де осындай-ақ өмір берсін», — дейді. Сырттан иттің ұлығанындай дыбыс келеді. «Татар ғой, жылап отырған», — дейді біреулер. Семен болса тағы да: «Көндігесің!» — деп, біржола ұйқыға батады.
Аударған: Ғ. Ахмедов