Әбіш Кекілбаев - Қазақстанның халық жазушысы, мемлекет және қоғам қайраткері
Әдебиетке келу және алғашқы әсер
Осыдан жиырма жылдай бұрын қазақ әдебиетінің ұлы көшіне даңғаза-дабырмен жамырай қосылған талантты замандастардың арасынан бұйра бас, қара торы, өңді өспірім жігіт бірден жұрт назарын аударған еді. Асықпай, айшықтап шешен сөйлейтін, барынша білімдар жас қаламгердің биязы мінезі мен дәлелді пікірлеріне көпшілік еріксіз ден қоятын.
Әбіш Кекілбаев түрікмен даласымен шектес Маңғыстау түбегінің тумасы болғандықтан, осы өңірдің өмір-тіршілігі, салт-санасы, ежелгі аңыз-әңгімелері, ата-бабалар тағдыры және даланың қым-қуат бояулары жайында тебірене әңгімелеуді ұнататын. Сол жылдары оның тұңғыш өлеңдер жинағы жарық көріп, баспасөз бетінде алғашқы мақалалары жариялана бастады.
Шығармашылық өріс және аудармалары
Әбіш Кекілбаев осы жылдар ішінде тынымсыз, табанды еңбек етіп, талантын сан қырынан таныта білді. Өлеңдер жинағымен қатар повестер, әңгімелер, сын-зерттеу еңбектері топтастырылған бірнеше кітап шығарды. Ол «Аңыздың ақыры», «Үркер», «Елең-алаң» романдарын жазып, қазақ прозасының көркемдік аясын кеңейтті.
Сондай-ақ ол көркем аудармада да өнімді еңбек етті: Ги де Мопассанның «Өмір», «Пьер мен Жан» романдарын, Лев Толстойдың «Соғыс және бейбітшілік» романынан тарауларды, сондай-ақ шетел жазушыларының бірқатар пьесалары мен әңгімелерін қазақ тіліне тәржімалады.
Тарихқа барудың өзіндік жолы
Әбіш Кекілбаевтың шығармашылық жолы қазақ қаламгерлері өз халқының өткені мен тарихтың көмескі беттеріне жапа-тармағай қайта үңіле бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. Алайда прозашы тарихқа өзгеше сүрлеумен барды: ол өткенді құр дерекке телімей, аңыздың поэтикасы мен адам болмысының терең қабаттарын ұштастыра білді.
«Күй», «Ханша-дария хикаясы», «Шыңырау», «Бәсеке» повестерінде автор ежелгі аңыз-әңгімелерді шебер пайдаланып, өткен күннің жарқын да қаһарлы болмысын, моральдық келбетін сомдайды; сонымен бірге бүгінгі күннің көкейкесті сауалдарын көтереді.
Прозаның болмысы: байсалды ой және этнографиялық дәлдік
Мәскеудің «Молодая гвардия» баспасынан шыққан «Дала балладалары» кітабына жазған алғы сөзінде Әбдіжәміл Нүрпейісов: «Ол өз шығармаларында атақты тарихи тұлғалардың есімін саудаға салмайды. Ол өз халқының өткен тұрмысын әсіре әспеттеу не мансұқ ету секілді мінезден де аулақ. Адам өмірінің әлеуметтік сыр-сипаттарын философиялық, психологиялық тұрғыдан терең көрсетуі бұл повестердің шыншылдық қасиетін ерекше көтере түскен», — деп жазады.
Өзге замандас жазушылар секілді, Әбіш Кекілбаев та халқының ежелгі әдет-ғұрыптары мен дәстүр-тағылымдарын егжей-тегжейлі, кейде сүйсіне суреттеуге бейім. Ол көшпенділер өмірінің бүгінде ұмытыла бастаған этнографиялық детальдарына айрықша мән береді. Жалпы алғанда, оның прозасы өмір құбылыстарына байсалды ой-парасат көзімен қарауға шақырып, өткен мен бүгіннің ажырамас, диалектикалық бірлігін тереңірек түсінуге жетелейді.
Бұл проза қазақ тілінің ауызша да, жазбаша да озық өнегелеріне арқа сүйейді. Сондықтан да оның тілі философиялық-интеллектуалдық мағыналарға бай, ойы нық, өрімі өрелі болып келеді.
Марапаттар және қоғамдық мәні
Мемлекеттік мойындау
Әбіш Кекілбаев «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған.
1986
«Үркер» және «Елең-алаң» романдары үшін ҚССР-нің Мемлекеттік Абай атындағы сыйлығының лауреаты атанды.
1995
Қазақстан халқының тарихына, рухани мұрасына құрмет сезімін қалыптастыратын терең әдеби және публицистикалық еңбектері үшін Президенттің бейбітшілік пен рухани татулық сыйлығы берілді.
Әбіш Кекілбаев — Қазақстанның халық жазушысы, мемлекет және қоғам қайраткері. Оның мұрасы ұлттық тарихи жадты жаңғыртып қана қоймай, адам мен уақыт, дәстүр мен жаңару арасындағы күрделі байланыстарды көркем ойдың өзегі етіп ұстайды.