Нұрперзент қой
Есіл ерлер!
Сендерге Алатаудай ескерткіш орнатса да лайық... Онымен де орындарың толмайды...
I
Бүгін Арай «Талапты» ауылында ала сиырды жаңа түскен келіні Тотияға тұңғыш рет сауғызды. Шашағы кере қарыс, қыжым орамал бүркенген келін екі күн бойы шымылдық ішінде отырған еді. Бүгін енесі оны ерте тұрғызып, алғаш рет үй шаруасына қосты.
— Сиыр сау, келін. Өз малыңа ие бол енді, — деді.
Арайдың арманы көп еді. Көбелек қуған баладай жүгірді: біріне жетті, біріне жетпеді. Әсіресе аңсағаны — келін түсіру. Дәл өзі қайта жасарып, жас келін дәуренін қайта бастан өткерердей болып, осы күнді ұзақ күтті.
Ауылдас абысын Зергүл: — Әй, байғұс, сенде де арман бар ма? Бейнеттен босап, жаның кіріп қалды-ау. — деп күрсініп еді. Артынша: — Реңі-басы да түлкінің баласындай сүп-сүйкімді екен. Бізге қандайы жолығар екен? — деп қынжылды.
Алғашқы сынақ: сиыр сауу
Ала сиырдың бауырына именіп барған Тотияға Арай күбірлеп бата берді: «Аяғың құтты болсын, мал-жаның көп болсын». Таңғы самал тисе жасаурай беретін көзін кимешегінің өңірімен сүртті. Бұл жолы көз жасын шығарған самал ма, әлде басқа ма — кім білсін.
Жас келінге бәрі сын. Өз бұзауы еміп жатқанын да, Арай сауып отырғанын да кейде аңғармай қалатын адуын сиыр бұл жолы Тотияға «Мынау кім?» дегендей алара қарап, тұяғын сырт-сырт сілкіді, артқы аяғын көтеріңкіреп қойды. Тек Арай мойнын қасығанда ғана көзі жұмылып, қайтадан күйіс алды.
Көз қиығы, ұяң күлкі және жасырын қуаныш
Сәрсенбінің базарына жиналған атасы Мамай есек ерттеп жатып, көзінің қиығымен келініне қайта-қайта қарап қояды: олақ емес пе екен? Тотия біреудің қарап тұрғанын сезгендей қиғаш бұрылып атасын көрді де, жымиып күлді. Атасы тез теріс айналды: «Дені дұрыс па өзі?»
Тотияның күлімдей салатын әдеті бар еді. Бүгін қызыл шырайлы домалақ беті ерекше бал-бұл жайнайды. Өте піскен шиедей күрең қызыл қалың ерні бүлкілдеп тұрғандай. Бақыт деген бар болса, соны Тотия қолымен ұстап көргендей.
Орақтың іші: сөзсіз сезім
Ал Орақ сыр бермеуге тырысты. Әкесіне тартқан тоң мінезді, қуанышы да, реніші де ішінде жүретін жігіт қой. Ешкімге қарамай, қорбаңдап қақпадан шыға бермек еді, сиыр сауып отырған келіншегі: — Орақ! — деді.
Орақ жалт қарады. Тотия ақсия күлді. Жігіт оны бас салып құшақтап, сүйгісі келді. «Түнде түні бойы сүйіп-аймалай берсемші, қара басып ұйықтап қалыппын-ау», — деп іштей күйінді.
— Орақ, бұзауды ағытып жіберші, — деді Тотия. Орақ қысылса да, келіншегінің сөзін қимады. Бұзауды босатып, енесінің бауырына салды. Екеуі бір-біріне жаңа көргендей қайта қарады.
Таңның атқанын қаламайтын адамдар да болады. Олардың жан дүниесін түсіну қиын. Таң жаңа ғана атса да, жас келін ел ұйқыға кеткен түнді сағынып қалғандай еді.
Бұзау енесін әбден идіріп, қақтап еміп қойғаны сонша — сиырдың желіні ақжемденіп кетті. Үйден самауыр алып шыққан Арай қалт тұра қалды: — Айналайын, келін-ау, бұзау қақтап еміп қойыпты ғой...
Тотияның екі беті ду етіп, бұзауға шапшып барып жармасты. Томпиған бұзаудың тәмпек тұмсығына дейін саумал сүттің ақ көбігі сасиды. Орақ артына бұрылып қарай алмай, ауладан атып шықты.
Бір үйлі жанның «ақтан қағылуы»
Тотия сөйтіп алғашқы күні сиырды емізіп алды. Бір үйлі жан ақтан қағылды. Кемпірдің ойына залым ой жүгірсе де, жаманға жорғысы келмеді. Бар ашуын бұзаудан алып, қазыққа тұқыртып байлады да, сиырды бас жібімен санынан сабап-сабап ауладан айдап шығып, падаға қосты.
Ала сиыр ұрғанын елең қылмай басын сарт қайырып, тікенек тілімен шоқтығын жалады. Сонан соң «қарның ашпайды енді» дегендей бұзауына қарап бір мөңіреп қойды.
Сүт сұраған қыз
Сайдың арғы бетінен құмыра ұстаған қыз жүгіріп келе жатты. — Иә, сүт тапсаң аларсың, — деді Арай. Қыз бергі бетке еліктің лағындай ойнап шықты.
— Сәлеметсіз бе, апай. Мамам сүтке жіберді, — деді қыз. Арай ішінен: «Осылардың өзгешесі-ай, біздің ауылдың адамдарына ұқсамайды: жібектей есіліп тұрады, беті бәйшешектей, көзі мойылдай қара», — деп ойлады. Тұлымына лента байлаған қыз — өткен күзде Жамбыл жақтан көшіп келген мұғалімдердің баласы еді. Олар күнде таңертең Арайдан бір тостаған сүт алып тұратын.
— Бүгін бұзау еміп қойыпты, айналайын, кішкентай құдаша. Сүт жоқ, — деді Арай.
Қыз сасқанынан құмырасын арқасына жасырып: — А-а... Бұзау еміп қойған екен ғой... Нұрперзент тұрды ма? — деді.
Ұста дүкені: оттың құдіреті
Көрікбасқыш Әлім майда көмірді суға шылап, Ораққа қарап біраз тұрды. — Келдің бе-ей! — деді, Орақтың келуі бір ерлік болғандай.
Орақ үндемеді. Тері белдемшесін байлап, бұрыштағы темір үйіндісін ақтара бастады. Астық таситын кез таяп келеді: арбалардың дөңгелегін құрсаулау керек, аттарға таға соғу керек.
Әлім көрікті ежірейіп отырып басады. Қарамай мен ыс сіңген көрік бір жиырылып, бір қампиып, жануарша пыс-пыс етеді. Пештің көмейіндегі көмір бықсиды. Төбедегі қап-қара ыс қармаған қамыстан сүңгілер салбырайды. Пештің кең кернейінен жел уілдеп, сол сүңгілерді тербейді.
— Інішек, келін қалай? — деді Әлім.
— Ой, Әлеке-ай, сізге не жоқ? Ұялмайсыз ба, келініңізде неңіз бар?! — деді Орақ.
Әлім оның сөзін толық естімей, тек тұспалдады: — Әшейін, ойнап айтамын-ей. Өзің кісі бола қапсың ғой... Көрікті тарамыстай қолымен қатты-қатты басты. Суға шыланған көмір арасынан шырайланып от көрінді. Осы бір сәт оған ләззат.
Отқа салған құрсау темір қызара түсті. Сұп-сұр суық темірдің қызарып піскені саңырау шалға ұдайы ұнайды. Ол оттың құдіретіне сүйсінуден жалыққан емес: шын құдірет — тұңғыш ұшқын шығарған бабада, отты танытқан адамда сияқты.
Дүкенге Зергүл апай келді. Әлім шал: — Амансың ба, жазған? — деп айқайлап амандасты.
Зергүлдің марқұм шалы Жұмабай — Әлімнің құрдасы еді, қалжыңдары жарасатын. — О, жазған, саған қарап жүрмін ғой, — деді апай да құйқылжыта.
Әңгіме Тұтанға, келін түсіруге, «қолынан домбыра түспейтін» қияли мінезге ауысты. Зергүл күмәнданса да, Әлім сендірді: — Домбыра түспейді дейсің бе? Онда болды дей бер. Кешікпей келін түсіресің.
Осы кезде шұбар тауықтың шарылдаған жан даусы шықты. Орақтың інісі Нұрперзент айқай салды. Орақ жүгіріп шықса, балапан ілген қарақұс биіктеп барады.
Дүкеннің ыс қабырғасында баяғыдан ілулі тұрған ескі мылтықты алып үлгергенше-ақ қарақұс ұзап кеткен. Сонда да мылтық гүрс етті: қарақұс бір сәт жел шайқағандай қисая құлап барып, қайта түзеліп, көз ұшына сіңді.
II
Қайталанған сұрақ
— Енді біздің күніміз не болады?
Шаршы шал Мамай Орақтың аузын аңдиды: абайсызда тосын сөз шығып кетпесін дей ме. Аласа адам ұзын бойлы ұлына аспандағы айға қарағандай шалқая қарайды.
Орақтың жауабы әдеттегідей байсалды шықты: — Ой, Жәке-ай, сіз де күңірене береді екенсіз. Күніңіз не болушы еді? Көппен көрген — ұлы той, дейді ғой жұрт. Көп не көрсе, сіз де соны көресіз.
Мамайдың жүрегі сескеніп қалды: жұрт жамырап, көңілге көлеңке түскенде, момын ұлдың жарқылдап кетуі де бір түрлі. Әке мен баланың өмірінде жаңа кезең басталғандай: енді ұлы әкесінің арқасынан қағып, жұбатып тұр.
— Тірі қайт, балам! — деді Мамай Орақтың жеңінен тартқылап. Тартқыламаса, Орақ тірі қайтуды ұмытып қалатындай.
Ат жеккен арбалар қозғалды. Мамайдың даусы тарғыл-тарғыл шығып: — Менің екі-ақ балам бар, Орақ! Оны білесің бе?! — деді.
Орақ: — Әлі-ақ немерелі боласыз, Жәке, — деді. Тотия жымия салды да, ұялып төмен қарады. Секпіл басқан беті алаулап, қыжым орамалдың шашағын мыс сақиналы саусағына қайта-қайта орай берді.
Арбалар алыстап, артында бозамық шаң шұбалып қалғанда, Тотия жаман түс көріп оянғандай селк етті. «Шынымен кете барғаны ма?» — деді ішінен. Оң жақ бүйірі оң қабақ тартқандай бүлк-бүлк етті. Ол кетті, бұл қалды.
Арайдың құлағынан кетпей қойған сөз: «Менің екі-ақ балам бар». «Сандалған шал санын айтқаны несі? Екеу бере ме, жетеу бере ме — Құдайдың ісі. Құдай осы екеуінен-ақ жарылқасын», — деді іштей.
Найзағайлы күн және бұйрық
Қара аспанды қақ жарардай ақ сызық сумаң етіп өтті. Тым-тырыс. Бір сәттен соң Алатау қопарыла құлағандай дүние азынады. Терезенің құранды әйнектері шыңылдады.
— Бісмілдә, бісмілдә... — деді Арай. Шай ұрттайын деп отыра бергенде, Төлеміс шолақ келіп: — Тез қызылшаға бар! «Кемпір-шал» дейтін заң жоқ, қол-аяғы қимылдауға жарайтынның бәрі жұмысқа шығады! — деп, есік алдында ат ойнатып кетіп еді.
Сайдан су көтерген келін
Тотия суға кеткен. Арай «сайдан шелек көтеріп шығу ауыр» десе де, көнбеді. Арай далаға атып шықса, Тотия сайдың қабағына екі шелек су көтеріп, мықшиып шығып келеді.
Күн күркіреп, аспан қақырағанда, Тотияның іші бүріп ала жөнелді. Демі бітіп, ауызбен ауа қармап, алқынып тұрып қалды. Сонда да шелегін жерге қоя алмады — ажыраса, өзі сай түбіне құлап кететіндей көрінді.
Арай жүгіріп келіп: — Әй, таста қолыңдағы шелекті! Әкең судан өліп пе еді! — деп ұрысты. Тотияның саусақтары тұтқаға сіресіп қатып қалыпты. Арай әрең ажыратты. Ерні көгеріп, қолы-басы сұп-суық екен.
Нөсер астындағы өмір: босану
Тотия: — Апатай-ай, өлдім-ау... — деді. Арай қолтығынан демеп үйге кіргізбек еді, келін екі бүктеліп жерге сылқ етті.
Есіктің көзін көлшік алды. Көлшікте ақ көбік секіріп ойнайды. Жауынқұрттар — жаңа туған баладай қызылшақа күйі жаңбыр астында рахаттанып көсіле түсіп жатыр. Арай келінді қайта тұрғыза бергенде, аспан тағы күркіреді. Сол гүрілмен қабаттаса бір бажылдақ ащы айқай шықты.
— Ойбу, Құдай атты! Мына байғұс туып қойды! — деп Арай айқайлады. — Әй, Кенжегүл, қайдасың! Зергүл!
Сөйтіп, майданда жүрген Орақтың тұңғышы нөсерлеткен жаңбырдың астында, батпақ көлшіктің үстіне тыраң етіп түсті. Нөсер батыстан келді — Орақ әдейі жұмсап жібергендей: «Тұңғышымның былқылдақ маңдайынан мен үшін сүй» дегендей.
Мамай нөсерге малшынып жетті. Кенжегүл алдынан жүгіріп шығып: — Құдай тілеуіңді бергір, шырақ-ау! Сүйінші, келінің босанды! — деді.
Мамай аңырып: — А! Не дейсің, рас па? — деп тұрып қалды. — Рас, сүйіншім кәне? — деді Кенжегүл.
— Не туды? — деді Мамай апалақтап. Үй ішіндегі абыр-сабырда «ұл ма, қыз ба?» деп бірден ажырата алмапты.
Ат қою дауы және ұрпақ туралы ой
Бір кемпір іштен: — Ұл! Ұл! — деп айқайлады. Мамайдың іші жылып сала берді. Тұңғыш немере. Біресе қыз, біресе ұл деп шатастырып жатыр — «жасы ұзақ болар» деп ырымдады.
Мамайдың көкейінде баяғы уайым: ұрпақтың үзілмеуі, тізбектің жалғануы. «Балалы үй — базар, баласыз үй — мазар» деген сөз есіне түсті. Кәрі жүрегі елжіреп, Нұрперзентті шақырып: — Өріске шап! Қасқа қозыны алып кел! — деді.
Нұрперзент бұл жолы құстай ұшты. Әлгінде зілқара бұлттар жуасып, Алатаудың басына аялдады. Күн күлімдеп, кемпірқосақ күмбезденді, құстар қайтадан әнге басты. Ал жол үстіндегі жауынқұрттар мастар құсап сұлап жатты.
Кешке таман кемпірлер нәрестенің атын қоямыз деп шуылдады: — Сәуірде туды, Сәуірбек болсын, — деді бірі. Мамай: — Жоқ, әкесі әскерде жүргенде туды, Әскербек болсын, — деді.
III
Күздің сылбыр жауыны басылған. Жусанның үлпілдегі езіліп, өлген үйректің басындай салбырап қалған. Ауылдан армияға кеткен алпыс адамнан екінші болып оралған — осы Тұтан.
«Тұтан келді!» — ауылға тараған үн
— Тұтан келді! Тұтан келді! — деп Нұрперзент айқай салды. Бүгін ол оқудан қалып, шал әкесінің орнына ауыл сыртында жылқы қайырып жүрген еді.
Станция жақтан май арбамен келе жатқан Тұтанды көрді. Арбаны айдаған — Төлеміс. Ол майданнан өткен қыста бірінші болып қайтып, сол қолын тастап келген-ді. Адам жетпеген соң бригадир болып жүріп, май арбаны да өзі айдайды.
Тұтан Төлеміске тығыла түседі — шолақ қолының орнын толтырғысы келгендей. Нұрперзент асау тайдан аунап түсіп, Тұтанның мойнына асылды. Екеуінің иығына бөшкенің қара майы жұғып қалды.
Нұрперзент кейін білді: Тұтан әлденені ауырсынғандай бозарып кеткен екен. Арбадан Тұтан таяққа сүйеніп түсті. Шалдарша бүкшиіп қалған. Бөксе жағы бөлек біткендей, жүрісі кирелеңдеп, ырыққа көнбейді: кеудесі алға жүрсе, бөксесі сүйретіле береді.
Нұрперзент ауылға қарай тайын ақ көбікке малындырып ұмтылды: — Тұтан келді! Тұтан келді! — деп, айдалаға айқай салды. Тау селт етпеді. Батысқа қарай топ-топ құзғын қалбаңдап ұшып барады — жемтіктің молын, қанның исін сезгендей.
Зергүлдің жүрегі
Зергүл кеше ғана алабота өртеп, сақар қайнатып сабын түсіріп алған. Бүгін жалғыз шыт көйлегін жуып отыр еді. «Тұтан!» деген ащы айқайдан шалқасынан түсе жаздады.
Нұрперзент аласа терезенің алдына тайын ойқастатып: — Зергүл апа, сүйінші! Тұтан келе жатыр! — деді.
Кемпір байғұс тағы да шалқасынан түсе жаздады. Жалаңаш етіне шапан жамылған күйі сүріне-қабына сыртқа атып шығып: — Не дейсің, не дейсің?! — дей берді. Жұрт жинала бастады.
— Байғұс-ау, есі шығып... — деп басталған сөз жұрттың у-шуына сіңіп, жалғасын таппай қалды.