Алты балапан Теміраяқтың алты жаны
Кенже ұлдың мінезі мен әкенің күдігі
Ертеде бір байдың тоғыз ұлы болыпты. Бай сегіз ұлын үйлендіріп, отау түсіріп, енші беріпті. Ал кенжесі — Жартыетекті — үйлендірмей қояды.
Жартыетек өркөкірек, өжет, есерсоқтау, өз дегенінен қайтпайтын, кімнен болса да тайынбайтын жігіт екен. Бір күні ол әкесінен:
— Әке, басқа ұлдарыңды үйлендіргенде мені неге үйлендірмейсің? Малың жетпей ме?
Әкесі:
— Балам, дәулетімді аяп отырғаным жоқ. Бірақ ел-жұртқа масқара қылып жүрмесін деп, өзіңе сенбей отырмын, — дейді.
Жартыетек намыстанып:
— Сонда мен басқа ұлдарыңнан жаман болғаным ғой?
— Жоқ, жаман емессің. Бәрінен де өжетсің. Бірақ өзіңнен басқа ешкімнің ақылын алмайсың, өлеріңді білмейсің, — дейді әкесі.
Сонда Жартыетек:
— Өз ақылым мен қайратыммен дәулетіңізге зиян тигізбей үйленсем, риза боласыз ба?
Әкесі келіседі. Жартыетек үн қатпай үйден шығып, көкбесті жүйрігін ерттеп мініп, беті ауған жаққа жол тартады.
Өзен жағасындағы бәйтерек және қарт ананың зары
Жартыетек бір күні үлкен өзенге кез болады. Өзен жағасында аспанмен тілдескен бәйтерек өсіп тұр екен. Өткелге жақындай бергенде, алай-дүлей боран соғып, өзен буырқанып тасып кетеді. Ол өте алмай кері шегінеді.
Сол сәтте:
— Ей, жігіт, тілдесе кет, — деген үн естіледі.
Жартыетек жалт қараса, бәйтеректің басынан төмен түсіп келе жатқан қарт ана екен. Ол таяғына сүйеніп, Жартыетектің қасына отырады. Жүзінен қасірет белгісі анық көрінеді.
Қарт ана өксіп тұрып мұңын шағады: жалғыз қызы — ай мен күндей Айна — бар екен. Әкесі ерте өліп, екеуі жетім-жесір күн кешіпті. Сол қызын ел-жұртқа қасірет әкелген алаяқ дәу — Теміраяқ — тартып әкеткен.
Теміраяқтың «жеті жаны» туралы құпия
Қарт ананың айтуынша, Теміраяқты жеңетін батыр шықпаған. Оның жеті жаны бар, ал мекеніне жету — жеті жылдық жол: жолда адам өтпейтін жеті дария, адам аса алмайтын аспанмен тілдескен жеті шың тосады.
- Шыңның ар жағында Теміраяқтың зәулім сарайы көрінеді.
- Сарайдың бер жағында тағы бір дария бар.
- Дария жағасында жапырағы жайқалған бәйтерек өседі.
- Бәйтеректің басындағы ұяда алты балапан бар — олар Теміраяқтың алты жаны.
- Ал жетінші жан — Теміраяқтың төсегінің астындағы балапан.
Қарт ана осы жеті балапан өлсе, Теміраяқ та өледі дегенді дана қарттан естігенін айтады. Бірақ өзі секілді әлсіз, мүсәпір кәрі адамға мұндай бөгеттерден өту қайда дейсің.
Жартыетек қарт ананың қасында екі күн аялдайды. Қарт ананың күншілік жердегі кедей жатақ ішінде қара борша күркесі бар екен. Күнде осы бәйтерекке жаяу келіп, басына шығып, қызын жоқтап зарлай береді екен.
Үшінші күні боран басылып, күн ашылады. Өзен суы қайтып, Жартыетек сапарға жиналады. Қарт ана батасын береді, ал Жартыетек Айнаны іздеуге аттанады.
Жолда табылған үш серік
Таукөтергіш
Жолда Жартыетек екі тауды екі қолымен көтеріп, алма-кезек ауыстырып тұрған алыпқа жолығады. Алып өзінің күшін мақтанып айтып береді. Жартыетек Теміраяққа бара жатқанын айтып, көмек сұрайды. Таукөтергіш еріп шығады.
Көлжұтқыш
Келе жатып, айдын шалқар көлге тап болады. Сол сәтте тағы бір алып келіп, көлді жұта салады да, қайта төгіп жібереді. «Қандай үлкен көл-дария болса да жұта аламын» дейді. Жартыетек жайын айтып, жәрдем сұрайды. Көлжұтқыш та қосылады.
Сыңар аяқ алып құс
Үшеуі келе жатқанда күн күрт бұзылып, алай-дүлей боран соғады. Алдынан таудай алып құс қонады — дауылдың екпіні соның қанат қағысынан екен. Құс бір аяқты, сыңар аяқ болып шығады. «Жеті жылдық жолға жеті күнде жетемін» дейді. Жартыетек өтініш айтады, құс көмектесуге келіседі.
Жеті дария, жеті шың және жанның ізі
Алып құс Жартыетек, Таукөтергіш және Көлжұтқышты Теміраяқтың зәулім сарайына қарай алып ұшады.
Жеті дария
Көлжұтқыш дарияларды кезек-кезек жұтып, өтіп алған соң қайта төгіп отырады.
Жеті шың
Таукөтергіш шыңдарды алма-кезек көтеріп, өтіп алған соң қайта орнына қоя береді.
Сарайдың бір жағындағы дариядан өтіп, алты балапан жатқан бәйтеректің түбіне келеді. Жартыетек бәйтерекке өрмелеп шығып, алты балапанның бесеуін мойнынан бұрап өлтіреді де, біреуін тірідей қойнына тығып алады.
Серіктері:
— Балапанды түгел неге өлтірмедің? Екі жаны тұрғанда сені мерт қылмай ма?
Жартыетек:
— Бес жанынан айырылған Теміраяқ әлсіреген шығар. Екі жанын қалдырып, алысып көрейін, — дейді.
Серіктері оны бәйтеректің жанында тосып қалмақ болады. Ал Жартыетек Айнаны алып шығуға бет алады.
Сарайдағы кездесу: Айна және шешуші айла
Жартыетек сарай қақпасына келіп, жасауылдың біріне паң сөйлейді:
— Үйінде болса, Теміраяқ тез шығып сөйлессін.
— Теміраяқты алдына келтіріп сөйлескендей сен қай батырсың? — дейді жасауыл.
— Тас жүрек батыр деген мен. Мылжыңды қой, тез шақыр. Әйтпесе басың алынады, — дейді Жартыетек.
Жасауыл кіріп шығып:
— Теміраяқ науқастанып, төсегінде жатыр. Кіріп сөйлессін, — дейді.
Сарайға кіргенде Жартыетек сылдырап аққан мөлдір бұлақ жағасында тұрған сұлу қыздарға кезігіп, олардың ішінен ай мен күндей бір аруды бірден байқайды.
— Айна қайсысың? — дейді Жартыетек.
— Айна мен, — дейді әлгі қыз сыңғырлаған үнмен.
Екеуі оңаша шығып тілдеседі. Айна Теміраяқтың науқас екенін, ертең оған неке қиып үйленбек екенін айтады. Сонда екеуі жоспар құрады:
Айна өзін Жартыетекті іздеп келген ағам деп таныстырып, «алып кетемін» дейді. Теміраяқ қарсы болса, күрес басталады. Күш тең келмей бара жатса, Жартыетек жасырған тірі балапанды өлтіру керек болады.
Осылайша Жартыетек қойнындағы балапанды Айнаға береді де, екеуі Теміраяқ жатқан бөлмеге кіреді.
Теміраяқтың құлауы және азаттық
Теміраяқ төсекте жатса да, қаһарын төгіп:
— Сарайымның сыртына келіп шақырғандай сен қай алыпсың? — дейді.
Жартыетек:
— Сен мен аң аулап жүргенде, қарындасымды шешемнен тартып әкетіпсің. Мен оны сенен айырып алуға келдім, — дейді.
Екеуі алысады. Бірін-бірі ала алмайды. Теміраяқ бірте-бірте дендеп, басым түсе бастайды. Сол кезде Айна қолындағы балапанды өлтіреді. Бірақ Теміраяқ әлі де күш береді.
Айна жүгіріп барып, Теміраяқтың төсегінің астындағы жетінші балапанды тауып, оны да өлтіреді. Сол мезетте Теміраяқ омақасып құлайды.
Жартыетек Айнаны ертіп, сыртта күтіп тұрған алып серіктеріне жетеді. Бірақ Теміраяқтың жендеттері де келіп қалады. Сонда Көлжұтқыш жанындағы дарияны ұрттап алып, жендеттердің үстіне төге салып, жолды бөгейді.
Соңғы шешім
Жартыетек сарайға қайта кіріп, тұтқын болған қыздарды азат етеді. Ал Таукөтергіш, Көлжұтқыш және алып құс сол сарайдың иесі болып қалады.
Алып құс Айна мен Жартыетекті еліне жеткізеді. Айнасының анасы қызын Жартыетекке ұзатады. Ел-жұрт Жартыетекті басшы сайлап, ол мұратына жетеді.