Мапуи ақымақ
Хикуэру: сақинадай атол және тар бұғаздың қатері
«Аораи» атты желкенді кеме самал желмен зырлап келіп, алда көрінген аралға таяғанда соқпа толқындардың жиегіне жетпей-ақ салдауыр тастады. Бұл — Хикуэру атолы: су ортасына сақинадай дөп-дөңгелек болып иірілген құм мен маржан үгіндісі. Биіктігі мұхит толқығанда көтерілетін деңгейден небәрі төрт-бес фут қана жоғары.
Атолдың ортасындағы айнадай жарқыраған үлкен қойнаудың түбі тұп-тұнық, ал түбінде меруерт қабыршағы көп. Дәл қазірдің өзінде меруерт іздеушілер суға сүңгіп, жағаға қайта жүзіп шығып жатқанын кеменің палубасынан көруге болады.
Неліктен үлкен кеме атолға кіре алмайды?
Хикуэруға сауда кемелері де кіре бермейді: тек жел оңынан тұрғанда ғана кішкентай ескекті катерлер ирелеңдеген тар бұғаздан ептеп өтеді. Ал желкемелер рейдте тоқтап, жағаға қайық жібереді.
Раульдің келуі: агенттің жұмысы және бейтаныс «алтын реңк»
«Аораидан» суға тез-тез шлюпка түсірілді. Қызыл борлат байлаған бірнеше жалаңаш қара матрос қарғып мініп, атолға қарай ескек басты. Рульде ақ костюм киген жас жігіт тұрды. Ол еуропалыққа ұқсаса да, алтын түстес ақшыл реңкі мен мөлдір көзіндегі жылт-жылт еткен сарғыш нүктелер оның полинезиялық екенін аңғартатын.
Бұл — Раули, Александр Рауль: алты сауда кемесін жүргізетін бай әйел Мари Раульдің кіші баласы. Ол шешесінің агенті болып, Паумоту аралдарын аралап, кокос жаңғағының дәнін, меруерт қабыршағын және меруерт сатып алумен айналысады. Бұл кәсіпке жуырда ғана кіріскен, агент болып екінші рет сапарға шыққан.
«Ондай меруерт ешкімде болмаған»: хабарды тасыған Хуру-Хуру
Жағада Рауль бір ұзын бойлы, кеудесі кең адаммен амандасты. Ол — жергілікті Хуру-Хуру: шолақ қолының аппақ сүйегі шығып тұрғанына қарағанда, бір кезде жыртқыш теңіз жануарына ілігіп, қолының жартысынан айырылған, енді сүңгуірлікке жарамай, өсек пен айтаққа сүйеніп күн көретін бейшара.
Хуру-Хуру салған жерден Раульдің құлағына сыбырын емес, үмітін құйды: «Мапуи меруерт тауыпты. Ондай меруерт Хикуэруде ғана емес, бүкіл Паумотуда, тіпті дүние жүзінде де кездеспеген шығар». Сосын, әдетінше, «Темекің бар ма?» деп аяқтады.
Мапуидің меруерті: көзді қарықтырған асыл және бағаны жасыра алмаған жүрек
Рауль лашыққа кіргенде меруертті көрді. Өзін тәжірибелі адамдай салқын ұстауға тырысқанымен, ішінен есі кетіп тұрды: үлкендігі көгершін жұмыртқасындай, жұп-жұмыр, ай жүзіндей жарқыраған аппақ. Түскен әрбір сәуле жүз құбылып, тірі нәрседей әсер қалдырды.
Үлкейткіш әйнекпен айналдыра қарағанда да ақау, сызат табылмады. Тазалығы сондай — үлбіреп, қазір еріп кететіндей көрінді. Мөлдірлігі сонша: стакандағы суға тастағанда әрең байқалады. Суға тез батқанына қарап, Рауль оның салмағын да шамалады.
Баға емес — үй: Мапуидің арманына байланған сауда
Рауль «Меруертіңе не сұрайсың?» дегенде, Мапуи ақшаны емес, үйді сұрады. Төбесі мырышпен қапталған темір шатырлы, ішкі қабырғасында сегіз бұрышты аспалы сағаты бар үй; ұзындығы қырық фут; айналасында веранда; ортасында үлкен бөлме, дөңгелек үстел, қабырғада екі гирі бар алып сағат; екі жағында төрт бөлме; әр бөлмеде темір кереует, екі орындық, қолжуғыш; сыртында тап-таза ас үй, пеші, кастрюлі мен табасы түгел.
Отбасының қысымы
Мапуидің әйелі Тефара тігін машинасын қосты, шешесі Наури «екі гирі бар сағат міндетті» деп қайталады. Үшеуінің бірдей бас изеуі — үйдің Мапуи үшін ғана емес, бүкіл әулет үшін мәртебе мен тұрақтылықтың белгісі екенін аңғартты.
Раульдің есебі
Рауль күлкісін жасыра алмады. Бірақ күлкі — қорқыныш пен есептің пердесі еді: материал үшін Таитиге бару, қайта келу, жүк түсіру, құрылыс салу — бәрі қосылып төрт мың француз доллары, яғни жиырма мың франк шамасында шығады. Ал меруерттің шын бағасын ол әлі дөп басып айта алмайтын.
Келіспеудің өзегі
Рауль: «Ақшалай сұра». Мапуи: «Маған үй керек». Сауда бір ғана нәрсеге тірелді: ақша — құрал, ал үй — арман.
Дауылдың демі: барометр құлдырады, шешім қысқарды
Лашыққа капитанның көмекшісі асығып келді: «Капитан Раффи бұл арадан тез кетуіміз керек дейді. Барометр 29,70-ке түсіпті». Дәл сол сәтте күн көзін қап-қара бұлт жауып, алыстан ұйытқыған желдің етегі көрінді. Пандал ағашы зу етіп шайқалып, піскен кокостар топылдап түсе бастады. Жаңбыр әп-сәтте-ақ жетіп келді.
Рауль Мапуиге соңғы рет ұсыныс жасады: бір мың чили доллары, үстіне екі жүз доллар қарыз. Бірақ Мапуи бәрібір бір сөзден қайтпады: «Маған үй керек…». Рауль ашу мен желге бірге күңіреніп, көмекшімен жүгіре жөнелді.
Алыпсатарлықтың тізбегі: меруерт кімнің қалтасына түсті?
Дауылдың нөсері басып тұрған сәтте Рауль үлгермей қалды. Артынан басқа желкеме — «Орохена» келді. Оның қожасы, метис саудагер Торики, аралдарды өзі аралап меруерт сатып алатын. Хуру-Хуру оған да сол «жаңалығын» сатты: «Темекің бар ма?» деп аяқтауды ұмытпады.
Торикидің «есебі»
Торики меруертке бір қарады да, асықпай қалтасына салды. Үй туралы сөзді кесіп тастап, Мапуидің қарызын алға тартты: «Маған бір мың екі жүз чили доллар бересің». Сөйтіп «қарызды кешірдім» деп, іс жүзінде меруертті қарыздың құнына айналдырып алды; үстіне азын-аулақ несие уәдесін ғана қалдырды.
Мапуидің күйреуі
Мапуи кеудесіне қолын басып, басын иді: көз алдындағы қазына қолды болды. Үй арманы — бір сәтте борышқа жұтылды. Әйелі, шешесі, қызы «ақымақсың» деп бетіне басты.
Артынша «Хира» келді. Иесі — Леви, меруертті көп жинайтын адам. Хуру-Хуру тағы да жүгіріп жетті: бұл жолы Торики меруертті Левиге қымбатқа өткізуі мүмкін екенін меңзеді. Кейін Хуру-Хуру сыртынан тыңдап, екеуінің ақылға сыймайтын бағаға — жиырма бес мың франкқа келіскенін естіді.
Қайтар жол және кешігу: Раульдің соңғы талпынысы
Рауль меруерт есінен шықпай, ақыры Мапуидің сұрағанын бермекке қайтып оралды. Бірақ үлгермеді. Жағада Хуру-Хурумен соқтығысып қалғанда, ол айғайлап бәрін айтып салды: Мапуи Торикиге сатты, Торики Левиге өткізді, Леви Францияда жүз мыңға сатуы мүмкін. Сосын баяғы әдет: «Темекің бар ма?»
Рауль ауыр күрсінді: меруерт өзіне тимесе де, енді «әттеген-айдың» азабы жеңілдегендей болды. Дегенмен, Левидің жиырма бес мың франк төлеуі Раульге тым әсіре көрінді.
Барометрдің үкімі: тыныштықтың астындағы апат
Рауль капитан Линчтің үйіне барғанда, қарт теңізші барометр алдында үрейлене қатып қалыпты. Көрсеткіш құлдырай берді: 29,20… 29,10… кейін 28,60… ақыры 28,20. Қарттың өзі де: «Елу жыл теңізде жүріп, мұндайды көрген емеспін» деді.
Ең қауіпті белгі
Жел тынған, күн жарқыраған, ауа тымырсық. Бірақ солтүстік-шығыстан үйдей-үйдей толқындар бірін-бірі қуалап келіп, атолдың енсіз жотасына бар екпінімен соғылды. Жел жоқ кезде келген толқын — теңіздің алыстағы ашуын алып келген хабаршы секілді.
Капитанның үйі аралдың ең биік жерінде болса да, су деңгейі бұрынғыдан асып түсті. Бірінен соң бірі үйі құлаған адамдар бала-шағасын ертіп, осы маңға жинала бастады. Меруерт маусымы қызған шақ болғандықтан, мұнда төңіректегі аралдардан, тіпті Таитиден де халық көп келген: капитанның есебі бойынша, атолда бір мың екі жүздей адам бар.
Қарапайым дайындық
Капитан жуан арқанды он футтап кесіп, жұртқа таратып, ағашқа өрмелеңдер деді. Бұл — байлықтың емес, тірі қалудың саудасы еді.
Дауыл алдындағы соңғы тыныс: «жын ойнағы» басталар шақ
Солтүстік-шығыстан баяу самал соқты. Самал бетке тиісімен-ақ Рауль есін жиды: алыста «Аораи» желкенін түзеп, жағадан жылжып бара жатқандай көрінді. Сол сәтте өзінің мұнда қалғанына өкінді: кеме бәледен құтылар, ал атолдың тағдыры не болмақ?
Толқын атолдың үстіне ытқып шыққанда, Рауль құлай жаздап, басына шығатын мықты ағаш іздеді. Бірақ барометр есіне түсіп, үйге қарай жүгірді. Есік алдында капитан Линчпен соқтығыса кеткенде, қарттың даусы суық шықты: «Оһ, жын ойнағы басталады енді…»
Ауада әуелі күшті екпін пайда болды. Лезде үй селк етіп, сықырлап, теңселе жөнелді: дауыл жел ішін тартып, ауыр тыныштықты қақ айыра кіріп келе жатқандай еді…