Християн дінінің пайда болуы
Христиандық: пайда болуы, эволюциясы және негізгі сенімдері
Христиандық — буддизм және исламмен қатар әлемдік діндердің бірі. Ол біздің заманымыздың I ғасырында Рим империясының шығыс провинцияларында, Шығыс Жерорта теңізі аймағындағы әртүрлі мессианистік ағымдар идеяларының тоғысуы нәтижесінде қалыптасты. Діннің ерте кезеңінде оған грек-рим және Шығыс діни дәстүрлерінің кейбір өңделген элементтері, сондай-ақ антикалық идеалистік философиядағы бірқатар тұжырымдар сіңді.
Әлеуметтік рөлі және тарихи бейімделуі
Христиандық қоғам өмірінің талаптарына қарай өзгеріп отырды: ол әр дәуірдегі әлеуметтік қатынастарға бейімделіп, қоғамдық даму үрдістерінің ықпалымен жаңа сипат алды. Карл Маркс христиандықтың әлеуметтік мазмұнына қатысты: ол көне құл иеленушілікті ақтағанын, ортағасырлық крепостниктік құрылысты дәріптегенін, ал қажет болған жағдайда пролетариатты қанауды да қорғауға бейім екенін атап өткен.
«О дүниедегі» жақсылыққа үміттендіру еңбекші бұқараның құлдықтан, қанаудан, әлеуметтік теңсіздіктен құтқарылуы туралы мәселені беймәлім болашаққа ысырып, шын мәнінде, әділетсіз қоғамдық тәртіпті өзгермейтіндей етіп көрсетуге қызмет етті деген түсіндірулер бар.
Негізгі сенімдер: Иса Мәсіх туралы ілім
Христиандықтың негізінде Иса Мәсіхтің адамдардың күнәсі үшін азап шегуге жіберілгені туралы сенім жатыр. Дәстүрлі баяндауларда оны Иудея билеушісі Понтий Пилаттың тұсында айқышқа шегелеп өлтіргені, кейін қайта тірілгені және көкке көтерілгені айтылады.
Екінші келу және ақырзаман
Христиандардың сенімі бойынша, Мәсіх болашақта екінші рет қайта келеді; тірілер мен өлілер үшін қиямет-қайым болады; Құдай жолын ұстанғандарға мәңгілік өмір, ал күнәкарларға жазалау белгіленеді.
Өсиет және төзім идеясы
Бірқатар түсіндірулерде Иса Мәсіхтің өсиеттерін орындау, өмірдің ауыртпалығына мойымай төзу, ал сый-сауапты «о дүниеден» күту ойы ерекше басым болады.
Тармақтарға бөлінуі
Даму барысында христиандық үш негізгі тармаққа бөлінді: католицизм, протестантизм және православие. Олардың ішінде әртүрлі бағыттар мен қауымдар (ағымдар, секталар) қалыптасты. Айырмашылықтары көп болғанымен, негізгі өзек ретінде Иса Мәсіхтің «Құдайдың Ұлы» екені, оның өсиеттері мен құтқарылу идеясы танылады.
Католицизм
Протестантизм
Православие
Сенім мен ғибадат туралы салыстырмалы түсіндіру
Мәтінде Иса пайғамбардың (Иса Мәсіхтің) бір Құдайға құлшылық етуге шақырғаны, өзін Құдайдың құлы әрі елшісі ретінде таныстырғаны туралы көзқарас та берілген. Бұл түсіндіруде Иса уағыздаған діннің негізі — тәухид, яғни Құдайдың бірлігі ретінде сипатталады.
Үштік (Троица) туралы баяндау
Кейінгі христиандық дәстүрде Құдайдың үш негізден тұратыны туралы ілім орнықты деп беріледі:
-
1
Әке — жаратушы әрі жоюшы құдірет ретінде.
-
2
Ұл — Иса Мәсіх, Құдайдың Ұлы ретінде.
-
3
Қасиетті Рух — рухани бастау, «таңдалғандарға» дем беретін күш ретінде.
Иса Мәсіх бейнесі: діни дәстүр мен ғылыми талдау
«Мәсіх» (грекше christos) — «майланған», «құдай өкілі» мағынасындағы атау ретінде түсіндіріледі. Жаңа өсиет бойынша Иса Мәсіх христиан дінінің негізін салушы деп танылады: Інжіл баяндауларында оның Ғалилеяда (кей нұсқаларда Бетлехем) Мариямнан туғаны, Иоанн Шомылдырушының шоқындырғаны, Палестинада уағыз айтқаны, кереметтер жасағаны, Понтий Пилат тұсында айқышқа шегеленгені, кейін қайта тіріліп көкке көтерілгені айтылады.
Хилиазм және мыңжылдық патшалық
Кейбір бағыттарда (хилиазм) ақырзаман оқиғаларымен байланысты «мыңжылдық патшалық» орнайды деген сенім де кездеседі.
Ғылыми зерттеулердегі көзқарастар
Інжілді ғылыми тұрғыдан талдаудың кейбір бағыттары Мәсіхке телінетін кереметтерді, сондай-ақ оның тууы, қайта тірілуі, көкке көтерілуі туралы баяндауларды Жаңа өсиет авторлары мен редакторларының діни-мифологиялық түсіндірулері ретінде қарастырады.
Иса Мәсіхтің тарихи тұлға болуы туралы пікірталас
Ғалымдар арасында Иса Мәсіхтің тарихта нақты болған-болмағаны жөнінде әртүрлі пікір бар. «Тарихи мектеп» өкілдері аңыздың түп негізінде шындыққа жақын деректер болуы мүмкін деп санайды: белгілі бір уағызшы тұлғаның өмірі кейін аңызға айналып, ізбасарлары оны құдайлық мәртебеге көтерген болуы ықтимал. Ал «мифологиялық мектеп» өкілдері Мәсіх бейнесі құдайларға адамдық сипат беру арқылы жасалған, мифологиялық шығармашылықтың нәтижесі деген тұжырым ұсынады.
Мәтіндегі марксистік ұстаным бойынша, бұл мәселе — дүниетанымдық қағидадан гөрі, нақты-тарихи проблема; ол жалпы дінге және христиандыққа қатысты көзқарасты автоматты түрде айқындамайды.
Қазіргі үрдістер және қорытынды ой
Қазіргі кезеңде атеизмге қарсы бірлесу мақсатында христиандықтың жекелеген бағыттарының өзара жақындасу үрдісі байқалады деген пікір айтылады. Сонымен қатар мәтінде: діни идеологиялар сияқты, христиандықтың да тарихи өтпелілік сипаты бар; қанаудың жойылуы және ғылыми дүниетанымның дамуы дінді толық еңсеруге алғышарттар жасайды деген қорытынды ұсынылады.