Малайсары (шамамен 1700 - 1756 жылдар) - Абылай ханның сенімді серіктерінің бірі, жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте ерекше көзге түскен батыр әрі би
Малайсары (шамамен 1700–1756 жылдар) — Абылай ханның сенімді серіктерінің бірі, жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте ерекше көзге түскен батыр әрі би. Ол қазіргі Павлодар облысының аумағында дүниеге келген. Арғын ішіндегі бәсентин руынан шыққан.
Шыққан тегі мен отбасы
Әкесі Тоқтауыл — батыр, балуан. Анасы Мөлдір — қалмақтың атақты ноянының қызы болған. Қарындасы Гауһар (Қабанбай батырдың жары) — ерлігі аңызға айналған қаһарман қыз ретінде айтылады.
Тарихи деректер мен зерттеу көздері
Малайсары батыр туралы алғашқы жүйелі деректер Шоқан Уәлиханов жазбаларында кездеседі. Ғалымның мәліметінше, Абылай хан Малайсарының батырлығын ғана емес, ақылы мен қайратын да жоғары бағалаған.
Қалден Сереннің жарлығы және тархан атағы
Уәлиханов қолында болған құнды деректердің бірі — жоңғар қонтайшысы Қалден Сереннің Малайсары батырға тархан атағын беру туралы жарлығы.
Тархан — көне дәуірден келе жатқан лауазым әрі дәреже. Бұл атақ иелері алым-салықтан босатылып, ұсақ құқықбұзушылықтар бойынша тек ханның алдында ғана жауап берген.
Аталған грамота қалмақ тілінде тодо бичиг (төте жазу атауы осы ұғыммен байланыстырылады) жазуымен жазылған.
Шежіре деректері
Шежіре нұсқаларындағы Малайсарыға қатысты бірқатар мәлімет Мәшһүр Жүсіп жазбаларында да ұшырасады. Ол Малайсары туралы қызықты әңгімелерді қазақ батырларына, соның ішінде Олжабайға арналған аңыздар топтамасында келтіреді.
Шежірешінің айтуынша: «Осы Малайсары өз заманында епетейсіз ірі, дөкей батырдың бірі есепті болған».
Қолжазбалар мен кейінгі зерттеулер
Малайсарыға қатысты тағы бір дерек Жаяу Мұса Байжановтың Қазақ ұлттық ғылым академиясы кітапханасының сирек қолжазбалар бөлімінде сақталған «Абылай ханның 40 батырымен Сарыарқаны қалмақ ханы Қалдан Сереннен тартып алған уақиғасы» атты қолжазбасында кездеседі.
Сонымен қатар, ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында қазақ жерінде өлкетану ісімен айналысқан орыс зерттеушілерінің жазбаларында да ауызша мағлұматтар бар. Мәселен, В. Никитин «Памятники древности Каркаралинского уезда» (1895) мақаласында Қарқаралы тауларындағы тастан қаланған ірі бекініс жүйесін Малайсары есімімен байланыстырады.
1990-жылдардағы жинақтау жұмыстары
Малайсары туралы деректерді ХХ ғасырдың 90-жылдары Ертіс өңірінің белгілі өлкетанушысы Жеңіс Марданов жинақтай бастады. Ертіс бойында шежіре мен эпикалық жырларды жатқа айтатын адамдар азайғанымен, ол ауызша деректерді жазбаша материалдармен ұштастырып, Малайсары батырға арналған қысқаша этюдтер жазды.
Бұл еңбектер «Дауа» шығармашылық бірлестігі жариялаған «Қазақ халқының қаһармандары» кітабының бірінші томында жарық көрді. Газет мақалалары да 1990-жылдардан бастап жариялана бастады. Соның ішінде 1991 жылдың тамыз айында «Дауа» газетінде шыққан топтама ерекше аталады.
Есімнің жер-су атауларында сақталуы
Жоңғар Алатауының батысындағы Алтынемел тауының бір сілеміне Малайсары батырдың есімі берілген. Малайсары тауының бөктерін мекендеген ауыл азаматтары батырдың атын жадында сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп келеді.
Ауызша дәстүр
Қариялар ауыл жастарына ұлағатты әңгімелер айтып отырады. Алыс сапарға шығатындар батырдың басына арнайы барып, дұға оқиды.
Қасиетті орынға құрмет
Жергілікті түсінік бойынша, Малайсары батыр жерленген оба маңында қатты жүруге болмайды; сол тұстан жаяулап өту дәстүрі сақталған.
Малайсары ауылының іргесіндегі бұлақ та «Малайсары бастауы» деп аталады.
Қазіргі кезеңдегі жаңғыру
- 2006 жылы Павлодар облысы Қызылжар елді мекенінде Малайсары атындағы мешіт ашылды.
- 2008 жылы Павлодар қаласындағы Ж. Аймауытов атындағы Қазақ музыкалық драма театрында Ж. Артықбаевтың «Малайсары» тарихи драмасының премьерасы өтті.
Дереккөз туралы ескерту
Санат: KZ портал — қазақша рефераттар жинағы.