Мырза биді өлтіріп
Мұсабек батыр Қалдарбекұлы (1815–1886)
Мұсабек батыр Қалдарбекұлы 1815–1886 жылдары қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысының Сыр өңірінде өмір сүрген. Ол Қоқан хандығына қарсы күрес жүргізген Қоңырат тайпасының Байлар-Жандар руынан шыққан атақты қазақ батырларының бірі.
Өз дәуірінде алты алашқа аты мәлім болған Сапақ датқа Қалдарбекұлы — Мұсабек батырдың туған ағасы.
Тарихи жағдай
XIX ғасырдың екінші жартысында Қоқан хандығы алым-салықты күшейтіп, тіпті қазақ қыздарын да алым ретінде ала бастағаны жөнінде деректер айтылады. Бұл ел ішінде наразылық туғызып, халықтың Қоқан билігіне деген ашу-ызасын өршітті.
Ордабасы маңындағы шайқас
Ел ішіндегі бұл толқулар тұсында Мұсабек батыр қол бастап, қазақ батырларын жинайды. Бадам өзенінің жағасы, Ордабасы тауы маңындағы қақтығыста Ташкент құсбегі Мырза бидің басын алғаны туралы мәліметтер бар.
Жорыққа қатысқандар
- Қоңырат Жаманқара батыр
- Қоңырат Белес батыр
- Қоңырат Ербөбек батыр
- Ұлы жүз батыры Рысқұлбек
- Мәделіқожа және өзге де батырлар
Жырдағы бейне
Мұсабек батыр туралы ақындар көп жырлаған. Төмендегі шумақтарда оның ерлігі мен намыс жолындағы қайраты айтылады:
Сары даланы шаң қылған,
Қоқаннан олжа мол қылған.
Мырза биді өлтіріп,
Батырлығын даң қылған.Мұсабек батыр жандардан,
Майлы қожа Қоңырат.Білемісің Мұсабекті —
Солардай болар едің болсаң текті.
Өлтіріп Мырза биді намыс үшін,
Қоқанның хандығынан алған кекті.Молда Мұса
Зерттеу және әдеби мұра
Мұсабек батырдың ерлігін бейнелеуге арнап ақын Нәмет Сүлейменов жеке-дара кітап-поэма жазып шығарған.
Ағартушы-ұстаз ақын Тәңірберген Отарбаев, жазушы Әбжапар Жылқышиев, ғалым Е. Құлымбетов, сондай-ақ Мұсабек батырдың ұрпақтары — Кенжебай, Нұржан, Шыналбай, Әлібек — құнды деректерге қол жеткізгені айтылады.
Сыр өңірінің айтулы ақыны Сәдуақас өз еңбегінде Мұсабек батыр орыстармен соғысты деп жазады.
Оңтүстік Қазақстан облысы, Ордабасы ауданы, Теспе ауылының тұрғыны, өткен ғасырдың 90-жылдарында талай бәйгелерде топ жарған айтыскер ақын Талап Өскенбайов та бабасы Мұсабек батырға арнап жыр-дастан жазған.
«Жас қазақ үні» газетінің бас редакторы, саяси қайраткер, «Ақ жол» партиясының мүшесі Қазыбек Иса да Мұсабек батырдың ерліктері кейінгі ұрпаққа үлгі болуы үшін осы тақырыпта еңбектеніп жүргені көрсетіледі.
Алда жарияланатын зерттеулер
Қалдарбек батырдың төрт ұлы — Жандарбек, Сапақ датқа, Мұсабек батыр, Айдарбек — туралы деректер әлі де терең зерттелу үстінде. Алдағы уақытта осы тақырыпқа қатысты тың мәліметтер жарияланатыны айтылады.