Жыр жүйрік
Төлеген Айбергенов: сағыныштың ақыны
Аппақ, тап-таза пейілімен дүниеге келіп, сол көңілмен өткен сағыныштың ақыны Төлеген Айбергенов 1937 жылы Қарақалпақстанның Қоңырат ауданында дүниеге келді. 1959 жылы Ташкент педагогикалық институтын тәмамдаған соң, 1965 жылға дейін мектеп мұғалімі, кейін мектеп директоры болып еңбек етті.
Ақынның алғашқы өлеңдерінің өзінен-ақ қазақ поэзиясына тың серпіліс, жаңа екпін келгені сезілді. Туған жерге деген сағыныш пен мөлдір махаббатқа толы жырлары 1961 жылы жарық көрген жас ақын-жазушылардың «Жас дәурен» жинағына енді.
Өмір жолы мен әдеби қызметі
- Туған жылы, жері
- 1937, Қарақалпақ АССР, Қоңырат ауданы
- Білімі
- Ташкент педагогикалық институты (1959)
- Еңбек жолы
- Мұғалім, мектеп директоры; 1965 жылдан әдебиетті насихаттау саласында қызмет
- Қайтыс болған жылы, жері
- 1967, Нүкіс қаласы
1957 жылдан бастап өлеңдері республикалық баспасөзде жарияланды. 1959–1962 жылдары Қоңырат ауданындағы орта мектепте мұғалім болса, 1962–1965 жылдары Шымкент облысының Сарыағаш ауданындағы кешкі жастар мектебін басқарды. 1965 жылдан Қазақстан Жазушылар одағы жанындағы әдебиетті насихаттау бюросында қызмет атқарды.
Жинақтар мен негізгі тақырыптар
Айбергенов поэзиясының өзегі — Отанға, туған жерге сүйіспеншілік, мөлдір махаббат, замандастарының рухани әлемі, ізгі тілек пен ақ ниет. Ол қазақ өлеңіне өзіндік жаңа ырғақ, тегеурінді екпін әкелді.
Таңдамалы кітаптары
- «Арман сапары» (1963)
- «Өмірге саяхат» (1963/1965)
- «Құмдағы мұнаралар» (1968)
- «Мен саған ғашық едім» (1970)
- «Аманат» (1975)
- «Бір тойым бар» (1981, 1989)
Тану, ықпал, мойындау
- Жас буын ақындар оны ұстаз тұтты (Мұхтар Шаханов, Фариза Оңғарсынова, Жарасқан Әбдірашев, Есенғали Раушанов, Тынышбай Рахым және т.б.).
- Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1974, қайтыс болғаннан кейін).
- Орыс тіліндегі таңдама жырлары «Мир созвездий» атауымен жарық көрді (1987).
Жанры мен поэтикалық әлемі
Ақынның «Ақ серке», «Ақ Жайық», «Жаңғырған Маңғыстау», «Қазақстан», «Сені ойладым», «Мені ойла», «Ақ қайыңдар», «Бір тойым бар» секілді өлеңдеріне жазылған әндер ел арасына кең тарады.
Өлеңнен үзінді: сағыныш өлшемі
Сағындым, жаным, мен сені!
Көркіңді жүрген қуаныш қылып, мендей ме екен бар ағаң.
Шын інім болсаң, бас бұрма, жаным, өсек-ғайбатқа бораған.Қажет жерінде қатыгездік пен қаталдық керек десек те,
Адамның заңғар ұлылығын сен сағынышымен есепте.Онсыз сен тіпті тұлпар да болсаң, қосыла алмайсың қатарға —
Әуелі әбден сағынып алмай шығушы болма сапарға.Сағынбай барсаң, теңіз де сенің тебіренбес жастық шағыңдай,
Бұлбұлдың дауысын ести алмайсың, бауларға кірсең сағынбай.Сағынбай барсаң, таулар да сенің алдыңнан шықпас асқақтап,
Ойлауың мүмкін: дүниені мынау кеткен екен деп тас қаптап...
Поэтикалық қарқын туралы ой
Бұл толғауды дәл осы жерден үзу — көз жауын алар жауһарды сындырып алғандай әсер қалдырады. Өлеңдегі алабұртқан екпін, тау суындай күркіреген қарқын, бірінен бірі туындап, сытыла шапшыған сөз толқыны іркуге көнбейді. Оны соңына дейін жіберіп, ақынның тұлпар шабысына ілескің келеді.
Төлеген жырларын қара сөзбен сипаттап, түсіндіріп беру — бір жағынан әурешілік. Қазақ поэзиясының кең арнасында алпысыншы жылдардың соңына қарай бір бүйірден апшып кіріп, ақжал толқын болып ұрған құбылыс — осы Төлегеннің өз үні. Ол — толқын: арқырап, ақжалданып, шиыршық атып келген поэтикалық толқын.