Соғыс министрі Сухозанеттің тапсыруымен экспедицияны ұйымдастырған Гасфорт Айрықша Сібір корпусында Уәлихановтан басқа офицердің экспедицияны басқара алмайтындығын ескеркен

Білімге бастар орта

Шоқан бастауыш білімді әкесі — Аманқарағай округінің аға сұлтаны Шыңғыс Уәлиханов Күнтимес қыстауында ашқан қазақ мектебінде алды. Осы ортада ол өлең-жыр, аңыз-әңгімелерді оқуға және хатқа түсіруге машықтанып, көне шағатай тіліндегі мәтіндерді таныды, араб және парсы тілдерін оқудың алғашқы дағдыларын меңгерді.

Әкесі бастаған халық мұрасын жинау ісіне ерте араласып, «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» мен «Едіге» жырының нұсқаларын жазып алуға қатысады. Бұл тәжірибе кейін оның фольклортанушылық еңбектерінің берік іргетасына айналды.

Омбы кадет корпусы: ғылыми ойдың қалыптасуы

1847 жылдың күзінде әкесі Шоқанды Омбыға алып келіп, кадет корпусына оқуға орналастырады. Оның рухани және ғылыми өсуіне Н. Костылецкий, Г. Гонсевский, А. Сулоцкий, Е. Старков сияқты білімдар ұстаздар елеулі ықпал етті. Мұғалімдері 14–15 жасар Шоқанды болашақ зерттеуші ретінде танып, сирек кітаптарды еркін оқуға мүмкіндік берген.

Қызмет жолы және көзқарасының айқындалуы

Кадет корпусын аяқтағаннан кейін Шоқан Дербес Сібір корпусының штабында қалдырылып, көп ұзамай Батыс Сібір генерал-губернаторы Г. Гасфорттың адъютанты қызметіне тағайындалады. Ерекше тапсырмаларды орындайтын офицер ретінде бюрократиялық аппараттың әділетсіздігін, отаршылдық саясаттың зардаптарын көріп, оған қарсы көзқарасын ашық білдіріп отырған.

Бұл туралы ол кейін Ф. Достоевский, А. Майков, В. Курочкин, К. Гутковский сияқты замандастарына жазған хаттарында да айқын баяндайды.

Жетісу, Ыстықкөл және Құлжа: далалық ғылым мектебі

1855 жылы Шоқан Гасфортпен бірге Жетісуға сапар шегіп, қазақ ауыз әдебиеті, тарихы мен этнографиясына қатысты материалдар жинайды. 1856 жылы Ұлы жүз приставы М. Хоментовский басқарған әскери-ғылыми экспедиция құрамында Ыстықкөл алабын картаға түсіруге, қырғыз елін зерттеуге қатысады: фауна мен флораны, көне қала орындарын, эпиграфиялық жазулар мен тас мүсіндерді назарға алады.

1856–1857 жылдардағы алғашқы сапарларының нәтижелері «Ыстықкөл сапарының күнделігі», «Қытай империясының батыс провинциясы мен Құлжа қаласы», «Қырғыздар туралы жазбалар» еңбектерінде жинақталды.

Қырғыз тарихы жөніндегі ғылыми тұжырымдар

Шоқан қырғыз тарихының күрделі мәселелеріне — Енисей алабы, Памир, Алтай мен Тянь-Шань кеңістігіндегі көші-қонға — жүйелі түрде ой жүгіртті. 17–18 ғасырлар деректерін салыстырып, мұрағат құжаттарын қарап, Сібір мен Тянь-Шань арасындағы тарихи-географиялық байланыстарды дәлелдеуге тырысты.

Ғылыми беделі артып, 1857 жылғы 27 ақпанда Шоқан Орыс география қоғамының толық мүшелігіне сайланды.

Қашқария (1858–1859): еуропалық ғылым үшін жаңа дереккөз

1858–1859 жылдардағы Қашқария сапары Шоқан шығармашылығының жаңа белесін ашты. Ол кезеңде Қашқария Еуропа үшін дерегі тапшы, «жабық» өлке саналды. Экспедицияға жіберу туралы шешімге 1857 жылы 22 тамызда Александр II қол қойған, ал ұйымдастыру ісінде Гасфорт Шоқанның дайындық деңгейін ерекше бағалаған.

Қашқарияда 1858 жылғы 1 қазаннан 1859 жылғы наурыздың ортасына дейін болып, Қашқар қаласы мен Алтышаһар өлкесін зерттеді. Алтышаһар деп Тянь-Шань мен Кунь-Лунь аралығындағы Қашқар, Ақсу, Үштұрпан, Янысар, Жаркент, Хотан қалаларын атаған. Қоқан ханының жергілікті консулы әрі саяси резидентінің жәрдемімен экономика, саяси құрылыс, тарих пен этнография бойынша мол материал жинап, сирек қолжазбаларға қол жеткізді; нумизматикалық коллекция, гербарий, тау жыныстарының жинағын жасады.

Петербор кезеңі: карта, дәріс, ғылыми жүйелеу

Петерборда Шоқан бірнеше мекемеде қатар еңбек етті: Бас штабтың әскери-ғылыми комитетінде, Азия департаментінде, Орыс география қоғамында жұмыс істеп, университетте дәрістер тыңдады. Ол Орталық Азия мен Шығыс Түркістан карталарын жасауға қатысып, Балқаш пен Алатау жотасы аралығының картасы, Құлжа қаласының жобасы, Ыстықкөл экспедициясының қорытындысына қосымша карталар сияқты еңбектерді редакциялады.

Қоғам мүшелеріне Шығыс Түркістан, Тянь-Шань, Жетісу тақырыптарында дәріс оқып, ғылыми тұжырымдарын кең аудиторияға ұсынды.

Ғылыми мұрасының өзегі

Қысқа ғұмырында Шоқан Уәлиханов Орталық Азия халықтарының тарихы, географиясы, фольклоры және қоғамдық-саяси құрылымы туралы көптеген құнды еңбектер қалдырды. Қазақстан географиясы бойынша Балқаш пен Алакөлдің бұрын біртұтас су айдыны болғаны және Жоңғар қақпасынан соғатын Ебі желі туралы деректерді алғаш ғылыми айналымға енгізді.

Әдебиет пен фольклор: теория және аударма

Шоқан көптеген еңбегінде ғалым ғана емес, публицист, әдебиетші және жазушы ретінде де көрінеді. Ол А. Пушкин, М. Лермонтов сияқты орыс классиктерімен бірге Ж. Руссо, Ч. Диккенс, В. Теккерей, У. Шекспир, Гете шығармаларын сүйіп оқыды; Батыс пен Шығыс әдебиетін салыстыра тануға ерте кірісті.

Кадет корпусында Н. Костылецкиймен бірге қазақ эпосын зерттеп, «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» дастанын орыс тіліне аударуға атсалысты. Қазақ ауыз әдебиетінің теориялық мәселелері қозғалған еңбектері — «Қазақтың халық дастандарының үлгілері туралы», «Орта жүз қазақтарының аңыз-әңгімелері», 18 ғасыр батырлары туралы тарихи аңыздар — оның терең білімдарлығын айғақтайды.

Суретшілік мұрасы: бейне арқылы сақталған дерек

Шоқан мұрасының маңызды бөлігі — бейнелеу өнері. Ол портрет, пейзаж, халықтың тұрмыс-салтын бейнелеу жанрларында еңбек етіп, шамамен 150-ге жуық сурет қалдырған. Негізінен акварель және майлы бояуды, кейде тушь, қалам, сияны қолданған.

Жолжазбаларын суреттермен көркемдеп, көрнекі материалмен толықтырып отырған. Тастағы жазулар мен көне бейнелерді қағазға дәл түсіруі кейінгі ұрпаққа сол мұраларды оқып-тануға мүмкіндік берді. Оның бірқатар жұмысы 19 ғасырдың 60-жылдары «Всемирная иллюстрация», «Искра», «Русский художественный лист» сияқты басылымдарда жарық көрген.

Естелік және құрмет

1958 жылы Алтынемелдегі қабірі басына биік ескерткіш орнатылды. Алматыда, Көкшетауда, Семейде, Алтынемелде Шоқанға арналған мүсіндік ескерткіштер бар. Оның есімі Тарих және этнология институтына, Көкшетау мемлекеттік университетіне, Алматыдағы бір көше мен мектепке, Астанадағы үлкен көшеге, Ақмола облысындағы бір ауданға берілген. Алтынемелде мемориалдық кешен жасақталған.

Ғылымдағы жетістіктері үшін ғалымдарға Уәлиханов атындағы сыйлық тағайындалған. Шоқан Уәлихановтың туғанына 150 жыл толуы 1985 жылы ЮНЕСКО деңгейінде аталып өтті.